Ҳарфларнинг махражлари

(Товуш чиқиш ўринлари)

Товушларнинг чиқиш ўрнини белгилашда қироат уламолари бир неча гуруҳга бўлинадилар. Талаффуз вақтида беш аъзо иштирок этади ва ҳарфлар ўн етти ўриндан талаффуз этилади. Нафас олиб уни чиқариш жараёнида беш аъзонинг жузъий ёки тўлиқ иштирокида овоз пардаси тебраниб, ҳарф товушлари вужудга келади.
Араб алифбосида йигирма саккизта ҳарф бўлиб бу ҳарфларга "ҳамза" - (ء) қўшилса, тажвид ҳарфларининг сони йигирма тўққизта бўлади.
Бу ҳарфлар қуйидагилар:

ء- ا- ب- ت- ث- ج- ح- خ- د- ذ- ر- ز- س- ش- ص- ض- ط- ظ- ع- غ - ف- ق- ك- ل- م- ن- و- ه- ي

Товуш чиқиш аъзолари

1. Оғиз бўшлиғи – الجوف
2. Ҳалқум – الحلق
3. Тил – اللسان
4. Икки лаб – الشفتان
5. Димоғ – الخيشوم

Оғиз бўшлиғи

Оғиз бўшлиғида битта махраж бўлиб, ундан қуйидаги уч мад (чўзилувчи) ҳарф талаффуз этилади:

- Олди фатҳали бўлган сукунли “алиф” (ا)
- Олди заммали бўлган сукунли “вов” (و)
- Олди касрали бўлган сукунли “йо” (ي)

Ҳалқум

Ҳалқумда учта махраж бўлиб, ундан қуйидаги олти товуш чиқади.

- Ҳалқум ичкарисидан “ҳамза” ء ва “ҳа” ه товушлари.
- Ҳалқум ўртасидан “айн” ع ва “ҳа” ح товушлари.
- Ҳалқумнинг оғиз бўшлиғига яқин жойдан “ғойн” غ ва “хо” خ товушлари чиқади.

Тил

Тил ўн махражда иштирок этади:

1. Тил туби танглай тубига теккизилиб, “қоф” ق товуши чиқазилади.
2. Тил тубининг бир оз юқори қисми рўпарасидаги танглайга теккизилиб, “каф” ك товуши чиқазилади.
3. Тилнинг ўртаси ўзининг рўпарасидаги танглайга теккизилиб, “жим”, “шин”, “йо” ج، ش، ي товушлари чиқазилади. Бу махраждаги “йо” (ي) , фатҳали, касрали, заммали ва фатҳадан кейин сукун бўлган ҳолати.
4. Тилнинг ўнг ёки чап ёнлари, юқори жағ тишларига ёки икки тарафга баробар теккизилиб, “зод” ض товуши чиқазилади. Тилнинг чап ўн юқори жағ тишларига теккизилса, “зод”нинг чиқиши осонлашади, Шунинг учун бу услубдан кенг фойдаланилади.
5. Тилнинг олди ёнини олдидаги юқори олти тишнинг милкига ёпиштириб, “лам” ل ҳарфи товуши чиқазилади.
6. Тил учи юзаси қаттиқ танглайнинг охирига теккизилиб, “нун” ن товуши чиқазилади.
7. Тил учи юзасининг боши “нун” ن махражининг бир оз юқорироғига теккизилиб “ро” ر товуши чиқазилади.
8. Тил учи юқори олд тишларига ёпиштирилиб, “та”, “дал”, “то” ط ,د ,ت товушлари чиқазилади.
9. Тилнинг олд тарафи ва икки жағни бир оз очиш билан, юқори ва паст тишлари оралиғидан “за”, “син”, “сод” ص ,س ,ز товушлари чиқазилади.
10. Тил учи юзасининг бошини юқори олд тишларининг четига теккизилиб, “зо”, “са”, “зал” ذ، ث، ظ товушлари чиқазилади.

Икки лаб

Икки лабда иккита иккита махраж бор:

1. Пастки лабнинг қорни, юқори олд тишнинг четига теккизилиб, “фа” ف товуши чиқазилади.
2. икки лаб иштирокида чўзилмайдиган “вов” و ҳамда “ба”, “мим” م ,ب товушлари чиқазилади.

“Вов” و икки лабни бир оз очиб, “ба” ва “мим” م ,ب товушлари икки лабни бир-бирига ёпиштириб чиқазилади.

Димоғ

Димоғда битта махраж бўлиб, у ғуннадир.
Ғунна “нун”, “мим” م ,ن тоувушларига тааллуқли бўлиб, бу икки товушнинг ҳар қандай ҳолатида ғунна бор.

Танбеҳ

Агар ҳарфнинг махражини (товуш чиқиш ўрнини) ҳарфни сукунли ёки ташдидли қилиб, олдига фатҳали “алиф” келтириш билан билса бўлади: товуш қаерда чиқса, ўша жой ҳарфнинг махражидир. Мисол: أَدْ، أَقْ، أَبْ