Васл ҳамзаси

(Боғловчи ҳамза)

Васл ҳамзаси сўзнинг бошида талаффуз қилиниб, сўз ўртасида тушиб қолади. У ҳарф, исм ва феълда бўлади. Унинг Қуръондаги аломати “алиф”нинг устига қўйиладиган “сод” صـ дир.

Ҳарфдаги васл ҳамзаси

Ҳарфдаги васл ҳамзаси фақат аниқликни билдириш учун келган “ال” да бор бўлиб, сўз бошида билдириб ўқилади.

Ёзилиши | Ўқилиши
ٱلْعَٰلَمِينَ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيم | أَلْعَٰلَمِينَ رَّحْمَٰنِ رَّحِيم

Исмдаги васл ҳамзаси

Қуръони Каримда еттита исмда васл ҳамзаси келган.

ٱثَْنَتَيْن، ٱثْنَتَان، ٱسْم، ٱبْن، ٱبْنَة، ٱمْرُؤ، ٱمْرَأَة، ٱثْنَان، ٱثَنَيْن

Ёзилиши | Қўшиб ўқилиши
مِنْ بَعْدِ ٱسْمُهُ أَحْمَد | مِنْ بَعْدِ سْمُهُ أَحْمَد
عِيسَٰى ٱبْنَ مَرْيَم | عِيسَٰى بْنَ مَرْيَم
وَ مَرْيَمَ ٱبْنَةَ عِمْـرَان | وَ مَرْيَمَ بْنَةَ عِمْـرَان
إِنَّ ٱمْرُؤٌ هَلَكَ | إِنَّ مْرُؤٌ هَلَكَ
قَالَتِ ٱمْرَأَةُ ٱلْعَزِيز | قَالَتِ مْرَأَةُ ٱلْعَزِيز
حِينَ ٱلْوَصِيَّةِ ٱثْنَان | حِينَ ٱلْوَصِيَّةِ ثْنَان
لا تَتَّخِذُواْ إِلَٰهَيْـنِ ٱثْنَـيْن | لا تَتَّخِذُواْ إِلَٰهَيْـنِ ثْنَـيْن
فَٱنْفَجَرَتْ مِنْهُ ٱثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنا | فَٱنْفَجَرَتْ مِنْهُ ثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنا
فَإِنْ كَانَتَا ٱثْنَتَيْن | فَإِنْ كَانَتَا ثْنَتَيْن

Феълдаги васл ҳамзаси

Феълдаги васл ҳамзаси суласий (уч ҳарфли) феълларнинг буйруқ шаклида ҳамда суласий мазид (ҳарфи орттирилган уч ҳарфли) феълларнинг ўтган замон, буйруқ шаклларида ва масдарида бўлади. Суласий мазиднинг четдан бир ҳарф қўшилган أَفْعَلَ вазни бундан мустасно, чунки унинг ҳамзаси қатъийядир. Мисол:

1. Суласий буйруқ феълида:

   ٱضْرِبْ، ٱخْـرُجْ، ٱدْخُـلْ

2. Суласий мазид ўтган замон, буйруқ ва масдарида:

   ٱنْطَلَـقَ – ٱنْطِـلاق، ٱخْتَلَـفَ – ٱخْتِـلاف

   ٱسْـتَغْفَرَ – ٱسْـتَغْفِرْ – ٱسْـتِغْفَار

Изоҳ

Суласий феълларнинг мисол, ажваф, лафиф, маҳмузул “фа”сида ва музоъафларнинг амрида васл ҳамзаси бўлмайди. Буларни тўлиқ билиш учун сарф илмига мурожаат қилинади.

Васл ҳамзасининг ҳаракатлари

1. (أل) таъриф билан бошланган сўзларда васл ҳамзаси фатҳа билан ҳаракатланади.

Мисол:

ٱلْقُرْآن، ٱلرَّحِيم

- Учинчи ҳарфи заммали бўлган феълларда васл ҳамзаси замма билан ҳаракатланади.
Мисол:

ٱخْرُجْ، ٱدْخُلُواْ

Қуйидаги сўзлар бу қоидадан мустаснодир :

ٱمْشُواْ، ٱبْنُواْ، ٱمْضُواْ، ٱقْضُواْ

Юқорида айтилган ҳолатлардан ташқари васл ҳамзаси касра билан ҳаракатланади. Мисол:

ٱقْرَأْ، ٱضْرِبْ، ٱخْتَلِفْ

Васл ҳамзасидан олдинги сукунли ҳарфни ҳаракатлантириш

Агар васл ҳамзаси сукунли ҳарфдан кейин келса, фатҳа, замма ёки касра ҳаракатлари билан ҳаракатланади.

1. Агар васл ҳамзасидан олдин “مِنْ” ўтса, “нун” фатҳа билан ҳаракатланади.

Мисол:

فَمِنَ ٱﷲ، مِنَ ٱلْجَنَّة

- Агар васл ҳамзасидан олдин кўплик “мим”и ёки олди фатҳали бўлган кўплик “вов”и ўтса, замма билан ҳаракатланади.
Мисол:

عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَام، ءَاتُواْ ٱلزَّكَاة

- Юқоридаги икки ҳолатдан ташқари васл ҳамзасидан олдинги сукунли ҳарф касра билан ҳаракатланади.
Мисол:

وَ قَالَتِ ٱخْرُجْ، أَنِ ٱضْرِبْ

- Агар васл ҳамзасидан олдин танвин ўтса, танвиннинг “нун”и касра билан ҳаракатланади.
Мисол:

Ёзилиши | Ўқилиши
مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ* ٱﷲ | مِنْ رِجْزٍ أَلِيمُنِ ٱﷲ
أَحَدٌ* ٱﷲ | أَحَدُنِ ٱﷲ