Сифатларнинг луғавий ва истилоҳий маънолари ва фойдалари

“Сифат” сўзининг луғавий маъноси оқ, қора ёки илм каби маънолардан бирининг бир нарсада топилишидир. Тажвид илмида “сифат” деганда наҳв уламолари кўзлаган сифат эмас, балки ҳиссий ёки маънавий маънодаги сифат тушинилади.
Истидоҳда эса, ҳарфни талаффуз этганда ошкора истеъло ва қалқала сифатлари собит бўлиши назарда тутилади.
Сифатларда учта фойда бор:

1. Махражда иштирок этувчи ҳарфларни бир-биридан ажратиш.
2. Идғом қилиш жоиз ёки жоиз эмаслигини билиш учун заиф ҳарфлардан қувватлиларини аниқлаш.
3. Махражлари ҳар хил бўлган ҳарфларнинг лафзини чиройли қилиш.

Ҳарфларнинг сифатлари

Ҳарфларнинг сифати икки хил бўлади:

1. Лозим сифат.
2. Ориз сифат.

Лозим сифат ҳарфни ўзида бўлиб, ундан ажралмайдиган сифатдир. Истеъло ва истефолага ўхшаш.
Ориз сифат ҳарфни мукаммал қилувчи сифат бўлиб, агар ҳарфдан ажраса, ҳарфга таъсир қилмайди. Тафҳим, идғом ва ималага ўхшаш.

Лозим сифат

Ҳарфларнинг лозим сифатлари ўн еттита бўлиб, икки хилга – қарама-қарши ва қарама-қарши бўлмаган сифатларга бўлинади.

Қарама-қарши сифатлар

Қарама-қарши сифатлар ўнта бўлиб, беш бўлакка бўлинади. Ҳар бир бўлакда бир-бири қарама-қарши сифат бор, яъни, бир ҳарф икки сифатдан бири билан сифатланаши лозим бўлади. Бу сифатлар қуйидагилар:

1. Яширин – ошкора الهمس – الجهر
2. Қаттиқ, оралиқ – юмшоқ الشدة والبينية - الرخاوة
3. Йўғон – ингичка الإستعلاء - الاستفال
4. Ёпиқ – очиқ الاطباق - الانفتاح
5. Жарангли – жарангсиз الاذلاق - الاصمات

Қарама-қарши сифатларнинг таърифлари

1. Яширин. Ҳарф талаффуз этилганида махражга суяниш заиф бўлгани учун нафасни чиқариш.

فحثه شخص سكت

сўзларида иштирок этган ўнта ҳарф шундай сифатли ҳарфлардир.
- Ошкора. Ҳарф талаффуз этилганида махражга суюниш кучли бўлгани учун нафасни бир оз ушлаб қолиш. Яширин сифат билан сифатланувчи ҳарфлардан бошқалари ошкора сифатли ҳарфларга киради. Улар:

  ط - ظ - ع - غ - ق - ر - ز - ض - ج - د - ذ - ب - ء - ا - ي - و - ن - م - ل

- Қаттиқ. Ҳарф талаффуз этилганида махражга суяниш кучли бўлгани учун овозни ушлаш.

أجد قط بكت

сўзларида иштирок этган саккизта ҳарф шундай сифатли ҳарфлардир.
- Оралиқ. Қувватли ва заиф ҳарфларнинг ўртасида сифатланувчи ҳарфлардир. Бундай сифатдаги ҳарфлар бешта бўлиб, мана бу сўзларда тўпланган:

لن عمر

- Юмшоқ. Ҳарфни талаффуз қилганда овоз чиқариш. Заиф ҳарфлар ўн олтита.

  ا - ث - ح - خ - ذ - ز - س - ش - ص - ض - ظ -غ - ف - و - ه - ي

- Йўғон. Талаффузда тилнинг охирини юқорига кўтариш. Йўғон ҳарфлар еттита бўлиб, ушбу сўзларда тўпланган.

خص ضغط قط

- Ингичка. Талаффузда тилнинг охирини пастлатиш. Йўғон ҳарфлардан бошқа ҳамма йигирма иккита ҳарф ингичка ҳарфлардир.
Улар:

ء - ا - ب - ت - ث - ج - ح - د - ذ - ر - ز - س - ش - ع - ف - ك - ل - م - ن - ه - و - ي

- Ёпиқ. Тилнинг кўп қисми юқоридаги танглайга ёпишиши. Ёпиқ ҳарфлар тўрттадир:

ط - ظ - ق - ص

- Очиқ. Талаффузда тил танглайдан узоқлашиши. Унга ёпиқ сифатли ҳарфлардан бошқа барча ҳарфлар киради.
Улар:

ء - ا - ب - ت - ث - ج - ح - خ - د - ذ - ر - ز - س - ش - ع - غ - ف - ق - ك - ل - م - ن - ه - و - ي

- Жарангли (равон). Тилнинг учи ва икки лабдан енгил талаффуз этиладиган ҳарфлар. Жарангли ҳарфлар олтита бўлиб, ушбу сўзда келган:

فر من لب

- Жарангсиз. Бундай ҳарфлар тилнинг учидан ва лабдан узоқ бўлгани учун секин ва оғир талаффуз этилади. Унга жарангли ҳарфлардан бошқа, барча ҳарфлар киради.
Улар:

ء - ا - ت - ث - ج - ح - خ - د - ذ - ز - س - ش - ص - ض - ط - ظ - ع - غ - ق - ك - ه - و - ي

Зидди бўлмаган сифатлар

Зидди бўлмаган сифатлар етти хилдир:

1. Ҳуштаксимон – الصفير
2. Тебранувчи – القلقلة
3. Мулойим – اللين
4. Четланувчи – الإنحراف
5. Такрорланувчи – التكرار
6. Ёйилувчи – التفشـي
7. Чўзилувчи – الاستطالة

1. Ҳуштаксимон деб қушларнинг сайрашига ўхшайдиган овозга айтилади. Бундай харфлар учта: ز- س- ص
2. Қувватли бўлган сукунли ҳарфни нутқ қилганда махраждаги тебраниш. Тебранувчи (қалқала) ҳарфлар бешта: قطبجد . Булар сукунли ҳолида талаффуз этилганида чиқиш жойида товуш тебрантиртлади. Қалқала сукунли ҳарфда мустақил овоздир, ўзидан олдинги ҳаракатли ҳарфдан таъсирланади. Яъни, қалқала ҳарфларидан олдинги ҳарф фатҳали бўлса, фатҳага, касрали бўлса, касрага, заммали бўлса, заммага мойилроқ қилиб ўқилади.
3. Ўзидан олдинги ҳарф фатҳали бўлган сукунли “ي” ва “و” мулойим ҳарфларидир. Уларни талаффуз қилиш енгил.
4. Четланиш “ل” билан “ر” нинг лозим сифати бўлиб, уларни талаффуз қилганда тил “ن” товушининг махражидан бир оз четланади.
5. Қайтариш ёки такрорлаш ҳарфи битта “ر” дир. Талаффуз қилганда тилнинг четини танглайга ёпиштириб “ر” даги такрорлаш сифатини ташлаш вожиб бўлади.
6. Ёйилувчи ҳарф битта – “ش” дир. Уни талаффуз қилганда, оғизда ҳаво ёйилади.
7. Чўзилувчи ҳарф ҳам битта – “ض” дир. Уни талаффуз қилганда махражда чўзилади.

Мулоҳаза

Ҳар бир ҳарф бир-бирига зид бешта сифат билан сифатланади. Яъни, бир-бирига зид сифатнинг бири билан сифатланиши шарт.
Агар ҳарфда яширин сифати бўлса, ошкора сифати бўлмайди. “Ба” ҳарфи ошкора, қаттиқ, ингичка, очиқ, жарангли бўлгани учун уларнинг зидди бўлмиш яширин, юмшоқ, йўғон, ёпиқ, жарангсиз сифатлари йўқ.
Зидди бўлмаган сифатли ҳарфларнинг ҳар бирида олтитадан сифат бўлиб, булардан бештаси зидди бўлган сифат, биттаси эса зидди бўлмаган сифатдир.
Фақат “ر” ҳарфида еттита сифат бор, бештаси зиддли, икки эса зидди бўлмаган сифатдир.
Қуйида ҳар бир ҳарфнинг махражлари ва уларнинг сифатлари кўрсатилган жадвални келтирамиз.

Ҳарфларнинг тартиб бўйича сифат ва махражларининг жадвали

Т/р | Ҳарфлар | Маҳражлар | Сифат сони | Сифатлар
1 | (ء) “ҳамза” | Ҳалқум ичкариси | 5 | Ошкора, қаттиқ, ингичка, очиқ, жарангсиз.
2 | (ا) “алиф” | Оғиз бўшлиғи | 5 | Ошкора, юмшоқ ингичка, очиқ, жарангсиз.
3 | (ب) “ба” | Икки лаб бир-бирига ёпишиши билан | 6 | Ошкора, юмшоқ ингичка, очиқ, жарангли, тебранувчи.
4 | (ت) ”та” | Тил учи юқори олд тишларига ёпишиши билан | 5 | Ошкора, қаттиқ, ингичка, очиқ, жарангсиз.
5 | (ث) ”са” | Тил учи юзасининг бўши юқори олд тишларининг четига тегиши билан | 5 | Яширин, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
6 | (ج) ”жим” | Тилнинг ўртаси ўзи- нинг рўпарасидаги танглайга тегиши билан | 6 | Ошкора, қаттиқ, ингичка, очиқ, жарангли, тебранувчи
7 | (ح) ”ҳа” | Ҳалқум ўртаси | 5 | Яширин, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
8 | (خ) “хо” | Ҳалқумнинг оғиз бўшлиғига яқин жойи | 5 | Яширин, юмшоқ, йўғон, очиқ, жарангсиз
9 | (د) “дал” | Тил учи юқори олд тишларга ёпишиши билан | 6 | Ошкора, қаттиқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, тебранувчи
10 | (ذ) “зал” | Тил учи юзасининг боши юқори олд тишлар четига тегиши билан | 5 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
11 | (ر) “ро” | Тил учи юзасининг боши, “нун” (ن) махражининг бир оз юқорироғи | 7 | Ошкора, оралиқ, ингичка, очиқ, жарангли, четланувчи, такрорланувчи
12 | (ز) “зай” | Тилнинг олд тарафи ва икки жағнинг бир оз очилиши билан, юқори ва паст олд тишлар олалиғи | 6 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, ҳуштаксимон
13 | (س) “син” | Тилнинг олд тарафи ва икки жағнинг бир оз очилиши билан юқори ва паст олд тишлар оралиғидан | 6 | Яширин, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, ҳуштаксимон
14 | (ش) “шин” | Тилнинг ўртаси ўзининг рўпараси- даги танглайга тегиши билан | 6 | Яширин, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, ёйилувчи
15 | (ص) “сод” | Тилнинг олд тарафи ва икки жағ бир оз очилиши билан юқори ва паст олд тишлари оралиғи | 6 | Яширин, юмшоқ, йўғон, ёпиқ, жарангсиз, ҳуштаксимон
16 | (ض) “зод” | Тилнинг ўнг ёки чап ёнлари, юқори жағ тишига ёки икки тарафга баробар тегиши билан | 6 | Ошкора, юмшоқ, йўғон, ёпиқ, жарангсиз, чўзилувчи
17 | (ط) “то” | Тил учи юқори олд тишларига ёпишиши билан | 6 | Ошкора, қаттиқ, ингичка, ёпиқ, жарангсиз, тебранувчи
18 | (ظ) “зо” | Тил учи юзаси боши юқори олд тишлар четига тегиши билан | 5 | Ошкора, юмшоқ, йўғон, ёпиқ, жарангсиз
19 | (ع) “айн” | Ҳалқум ўртаси | 5 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, ҳуштаксимон
20 | (غ) “ғойн” | Ҳалқумнинг оғиз бўшлиғига яқин жойи | 5 | Ошкора, юмшоқ, йўғон, очиқ, жарангсиз
21 | (ف) “фа” | Пасткилаб қорни юқори олд тиш четига тегиши билан | 5 | Яширин, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангли
22 | (ق) “қоф” | Тил туби танглай тубига тегиши билан | 6 | Ошкора, қаттиқ, йўғон, очиқ, жарангсиз, тебранувчи
23 | (ك) “каф” | Тил тубининг бир оз қуйи қисми рўпарасидаги танглайга тегиши билан | 5 | Яширин, қаттиқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
24 | (ل) “лам” | Тил олди қарши сидаги юқори олти тишнинг милкига ёпиши билан | 6 | Ошкора, оралиқ, ингичка, очиқ, жарангли, четланувчи
25 | (م) “мим” | Икки лаб бир-бирига ёпишиши билан | 5 | Ошкора, оралиқ, ингичка, очиқ, жарангли
26 | (ن) “нун” | Тил учи юзасининг қаттиқ танглайнинг охирига тегиши билан | 5 | Ошкора, оралиқ, ингичка, очиқ, жарангли
27 | (ه) “ҳа” | Ҳалқум ичкариси | 5 | Яширин, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
28 | ( وْ) олди фатҳали сукунли “вов” | Икки лабнинг бир оз очилиши билан | 6 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, мулойим
29 | (و) ҳаракатли “вов” | Икки лабнинг бир оз очилиши билан | 5 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
30 | (و) чўзилувчи “вов” | Оғиз бўшлиғи | 5 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз
31 | (يْ) олди фатҳали сукунли “йо” | Тил ўртаси рўпарасидаги танглайга тегиши билан | 6 | Ошкора, юмшоқ, ингичка, очиқ, жарангсиз, мулойим
32 | (ي) ҳаракатли “йо” | Тил ўртаси рўпарасидаги танглайга тегиши билан | 5 | Ошкора, юмшоқ, йўғон, очиқ, жарангсиз
33 | (ي) чўзилувчи “йо” | Оғиз бўшлиғи | 5 | Ошкора, юмшоқ, йўғон, очиқ, жарангсиз