Мад ва унинг хиллари

“Мад” сўзи луғатда орттириш маъносини беради. Истилоҳда эса, ҳарфни талаффуз қилганда овозни чўзиш тушунилади.
Мад ҳарфлари учтадир:

1. Олди фатҳали бўлган сукунли “алиф” – ا .

Мисол:

لا رَيْبَ فِيـه

- Олди заммали бўлган сукунли “вов” – و .
Мисол:

قُولُـواْ

- Олди касрали бўлган сукунли “йо” – ى .
Мисол:

يلَيْتَنِـي قَـدَّمْتُ لِحَيَـاتِي

Мад икки хил бўлади:

1.Аслий (табиий). 2. Фаръий.

Табиий мад

Мад ҳарфи келиб, ортидан маднинг сабаби (сабаби мад) келмаса, у табиий мад бўлади. Табиий мад икки ҳаракат миқдорича чўзилади. Бир ҳаракат миқдори ўртача бармоқ билан санаш вақтига тенг. Мисол:

لا تَفْـرَح

Табиий мад жумласига кирувчи мадлар тўрттадир:

1. Бадал мад.
2. Эваз мад.
3. حي طهر ҳарфларидаги “алиф”.
4. مدّ الصلة الصغرى (кичик боғланишдаги чўзиш).

Бадал мад

Иккинчи сукунли ҳамзани олдидаги ҳаракатга муносиб бўлган мад ҳарфига айлантириш “Бадал мад”дир.
Унинг аломати ҳамзадан кейин мад ҳарфининг келишидир. Мисол:

ءَامَـن ‘ أُوذُوا ‘ بِٱلْإِيمَـان

ءَامَـن нинг асли أَأْمَـن бўлиб, иккинчи ҳамзанинг олдидаги ҳарф фатҳали бўлгани учун ҳамза алифга айлантирилади. Қолган сўзлар ҳам шу қоидага қиёс қилинади.

Изоҳ

Агар васлий ҳамза билан қатъий ҳамза бир жойда келса, қўшиб ўқилганида васлий ҳамза тушурилади. Мисол:

Ёзилиши | Ўқилиши
ٱلَّـذِى ٱؤْتُمِـنَ | ٱلَّـذِى ٱءْْتُمِـنَ

Агар ٱؤْتُمِـنَ сўзидан бошланса, васлий ҳамзага замма қўйилиб, қатъий ҳамза “вов”га айлантирилади ва қуйидагича ўқилади:

أُوتُمِـنَ

Эваз мад

Эваз мад фатҳали танвинга тўхталганда, агар танвин “то марбута” ـة – га қўйилган бўлмаса, танвинни алифга айлантиришдир. Мисол:

Тўхталганда | Қўшиб ўқилганда
مُقْتَـدِرَا | مُقْتَـدِرًا
مَـاءَا | مَـاءً

Агар танвин “то марбута” ـة – га қўйилган бўлса, сукунли (ҳ) ـه билан тўхталади. Мисол:

Тўхталганда | Қўшиб ўқилганда
قَرْيَـهْ | قَرْيَـةٌ
ءَامِنَـهْ | ءَامِنَـةٌ

Танбеҳ

Танвинли феълда тўхташ

Агар ташдидсиз бўлган الخَفِيفَـة (енгил) тавкид “нун”и фатҳали танвин билан келса, “алиф” билан тўхталади. Бу ҳолат Қуръони Каримда икки сўзда келган:

Тўхталганда | Қўшиб ўқилганда
وَلَيَكُونَـا | وَلَيَكُونـًا
لَنَسْـفَعَا | لَنَسْـفَعًا

Сураларнинг бошида келувчи حى طهر ҳарфларидаги “алиф”

حى طهر – да жамланган ҳарфларнинг барчасидан кейин “алиф” мавжуд бўлиб, улар икки ҳаракат миқдорида чўзилади. Мисол:

طه даги طا ها ,

يس даги يا ,

حـم даги حا ,

كـهـيـعـص даги ها يا ,

الـر даги را .

مَدُّ الصِّلَةِ الصُّغْرَى

Кичик боғланишдаги чўзиш

( ـه замирининг кичик мадди)

ـه – مَدُّ الصِّلَةِ الصُّغْرَى замири (олмоши)нинг заммасини “вов”, касрасини “йо” қилишдир. Бунда у икки ҳаракатли ҳарфнинг ўртасида бўлиб, ундан кейин қатъий ҳамза бўлмаслиги шарт. Бу қоидага هَذِهِ калимасидаги هِ – олмоши (замири) ҳам киради. Мисол:

Ёзилиши | Ўқилиши
إِنَّهُ هُـهَ | إِنَّهُو هُـهَ
قُلْ هَـذِهِ سَـبِيلِي | قُلْ هَـذِهِي سَـبِيلِي

Изоҳ

Оятдаги يَرْضَهُ لَكُم жумласида юқоридаги шартлар бор бўлса ҳам هُ ҳарфи чўзилмайди.

Танбеҳ

Чўзилмайдиган “ـه” олмошлари олтитадир:

1. Оятдаги يَرْضَهُ لَكُم жумласида, шартлар тўлиқ бўлса ҳам, олмош чўзилмайди.
2. “ـهُ” ҳарфи олмош бўлмай, сўзнинг аслий ҳарфларидан бўлса.

Мисол:

فَوَكِـهُ وَ هُـمْ مُكْـرَمُون

- Агар “ـهُ” олмоши икки сукунлик ҳарфнинг орасида келса.
Мисол:

وَهَـدَيْنَاهُ النَّجْـدَيْن

- Агар “ـهُ” олмоши ҳаракат билан сукуннинг орасида келса.
Мисол:

لَـهُ الْمُلْـك

- Агар “ـهُ” олмоши сукун билан ҳаракат орасида келса.
Мисол:

إِلَيْـهِ كَنْـز

Лекин فِيـهِ مُهَانَـا сўзида “ـهِ” олмоши сукун билан ҳаракат орасида келса ҳам, чўзилади.
- Агар “ـهُ” олмоши сукунли бўлса.
Мисол:

فَأَلْقِيـهْ إِلَيْهِـمْ

Фаръий мад

Табиий мадни “ҳамза” ёки “сукун” сабабли кўпроқ чўзиш “фаръий мад” дейилади.
“Ҳамза” сабабли чўзилувчи мадлар уч хил бўлади:

1. Вожиб муттасил мад.
2. Жоиз мунфасил мад.
3. مَدُّ الصِّلَةِ الْكُبْرَى (катта боғланишдаги чўзиш).

Бу мадларнинг ҳар бири тўрт ёки беш ҳаракат миқдорича чўзилади.

Вожиб муттасил мад

Мад ҳарфидан кейин маднинг сабаби “ҳамза” бўлиб, иккиси бир сўзда келса, муттасил мад бўлади. Мисол:

ٱلْمَلآئِكَـة ‘ خَائِفَـا

Мад ҳарфи билан “ҳамза” бир сўзда келгани учун “муттасил" дейилади, барча қироат уламолари тўрт ёки беш ҳаракат чўзишга иттифоқ қилишгани учун вожиб деб номланади.
Агар муттасил мад бўлган сўзларда тўхталса ва “ҳамза” сўзнинг охирида келса, уни “муттасил ориз мад” деб аталади ва уни олти ҳаракат миқдорича чўзиш шарт. Мисол:

ُجَـاءَ ‘ ٱلنِّسَـاء

Жоиз мунфасил мад

Мад ҳарфи сўзнинг охирида келиб, кейинги сўзнинг бошида “ҳамза” келса, жоиз мунфасил мад бўлади. Мад ҳарфи билан “ҳамза” бошқа - бошқа сўзда келгани учун мунфасил, Ҳафсдан бошқа қорилар қироатида икки ҳаракат чўзиш мумкин бўлгани учун жоиз деб номланади. Мунфасил мадни тўрт-беш ҳаракат чўзиш жоиз. Мисол:

يَاأَيُّهَـا ‘ إِنِّـي ‘ ءَامَنْـتُ

مَدُّ الصِّلَةِ الْكُبْرَى

Катта боғланишдаги чўзиш

ـه – مَدُّ الصِّلَةِ الْكُبْرَى олмошининг “замма”сини “вов”, касрасини “йо” қилишдир. Унда (ـهُُِ) олмошидан олдинги ҳарф ҳаракатли, кейингиси қатъий ҳамза бўлади.
مَدُّ الصِّلَةِ الْكُبْرَى ни тўрт-беш ҳаракат чўзиш жоиз. Мисол:

وَهُـوَ يُحَـاوِرُهُ أَنَـا ‘ وَ أَمْـرُهُ إِلَى ٱلله

Сукун сабабли чўзиладиган мадлар

Бу мадлар сукуни икки хил бўлади:

1. Ориз сукун (ориз мад).
2. Аслий сукун (лозим мад).

Ориз сукун икки хил мадга сабаб бўлади:

1. Ориз мад.
2. Лин мад.

Ориз мад

Сўзнинг охиридаги табиий мадга сукун билан тўхташ ориз мад дейилади. Уни икки, тўрт, олти ҳаракат миқдорича чўзиш жоиз. Мисол:

الـرَّحِيم ‘ العِقَـاب ‘ يَعْلَمُـون

Лин мад

Олди фатҳали бўлган сукунли “вов” ёки “йо”да тўхташ лин мад деб номланади. Бунда сўзнинг охирида “ҳамза” ёки бошқа ҳарф бўлишининг фарқи йўқ. Лин мад кейинги сўзга қўшиб ўқилганида чўзилмайди. Уни чўзиш миқдори икки, тўрт, олти ҳаракат бўлади. Мисол:

ٱثْنَتَيْـن ‘ خَـوْف ‘ شَـيْء

Лозим мад

Сўзда ёки ҳарфда тўхташ ҳамда қўшиб ўқишда мад ҳарфидан кейин сукун лозим бўлса, лозим мад бўлади. Лозим мадни олти ҳаракат чўзиш шарт. У икки хилдир:

1. Сўзли.
2. Ҳарфли.

Ҳар бири иккига бўлинади:

> А. Мусаққал (ташидли);

> Б. Мухоффаф (ташдидсиз).

Сўзли мусаққал лозим мад

Агар сўзда мад ҳарфидан кейин ташдидли ҳарф келса, сўзли мусаққал лозим мад дейилади. Мисол:

يَتَمَـآسَّـا ‘ الضَّـالِّين ‘ الصَّـآخَّة

Сўзли мухоффаф лозим мад

Агар сўзда мад ҳарфидан кейин сукунли ҳарф келса, сўзли мухаффаф лозим мад дейилади. Бунинг мисоли Қуръони Каримда битта ءَآلْـي сўзи бўлиб, Юнус сурасида икки ўринда келган.

۝ | تَسْتَعْجِلُونَ | ۦ | ءَالْئَٰـۤنَ وَ قَدْ كُنْتُمْ بِهِ | 16

۝ | ءَالْئَٰـۤنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ ٱلْمُفْسِدِينَ | 17

Мулоҳаза

Агар истифҳом “ҳамза”си – “ال” таъриф “ҳамза”сидан олдин келса, “ال” нинг “ҳамза”сини икки хил ўқиш жоиз:

1. Тасҳил.
2. Ибдол.

Тасҳил -“ҳамза” билан ҳаракатнинг ўртасидаги лафз бўлиб, айтилиши ҳаракатникидан кучлироқ, “ҳамза”дан эса заифроқдир.
Ибдол “ال” нинг “ҳамза”сини мад ҳарфига айлантиришдир. Бундай сўзлар Қуръони Каримда учта ва ҳар бири иккитадан ўринда келган. Мисол:

ءَاۤلذَّكَرَيْن | 18 | ، | ءَاۤلله | 19 | ، | ءَالْئَٰـۤنَ | 20

Ҳарфли лозим мад

Ҳарфли лозим мад сураларнинг бошида келган саккизта ҳарфда бўлади. Улар:

نُون ‘ قَاف ‘ صَاد ‘ عَيْن ‘ سِين ‘ لام ‘ كَـاف ‘ مِيـم

Бу ҳарфларнинг ҳар бири учта ҳарфдан иборат ва ҳар бирининг ўртасида мад ҳарфи ёки лин ҳарфи бор. Мисол:

نُون | даги | “و”, | صَاد | даги | “ا”, | سِين | даги | “ي”, | عَيْن | даги | “лин”

ҳарфлари каби.

Ҳарфли мусаққал лозим мад

Ҳарфли мусаққал лозим мад, учинчи ҳарфи ўзидан кейинги ҳарф билан идғом қилинган маддир. У фақат икки ҳарфда бўлади:
“Лом”нинг “мим”и кейинги “мим”га идғом қилингандаги “алиф”:

لآمِّيـم ---- ل: لام مِّيـم

“Син”нинг “нун”и кетидан келган “мим”га идғом қилингандаги “йо”:

سِــيمِّيم ---- س: سِين مِّيـم

Бу мад ҳам олти ҳаракат миқдорида чўзилади.

Ҳарфли мухоффаф лозим мад

Ҳарфли мухоффаф лозим мад – учинчи ҳарфи ўзидан кейинги ҳарфга идғом қилинмаган маддир. Мисол:

أَلِفْ لآمْ رَا -----الـر

Бу ҳам олти ҳаракат миқдорида чўзилади. “Марям” сурасининг бошидаги كــهيعـص лафзидаги “عَيْن” ҳарфини тўрт ёки олти ҳаракат чўзиб ўқиш мумкин.
“Оли-Имрон” сурасининг бошидаги الـم лафзини “الله” лафзига қўшиб ўқилганида, икки хил ўқиш мумкин. Мисол:

1. أَلِفْ لآمْ مِّيـمَ الله ------- الم الله “мим”даги “йо”ни олти ҳаракат миқдорида чўзилади, иккинчи “мим” фатҳали қилинади.
2. أَلِفْ لآمْ مِّيـمَ الله ------- الم الله “мим”даги “йо”ни икки ҳаракат миқдорида чўзилади, иккинчи “мим” фатҳали қилинади.

Сураларнинг бошида келувчи ҳижоий ҳарфлар ўн тўртта бўлиб, улар чўзилиш жиҳатидан учга бўлинади:

1. Чўзилмайдиган ҳарф – у фақат “алиф”дир.
2. Икки ҳаракат миқдорида чўзиладиган ҳарфлар:

   حي طهر

3. Олти ҳаракат миқдорида чўзиладиган ҳарфлар:

   نقص عسـلكم