Идғом ва унинг қисмлари

Бир ҳарфни иккинчи ҳарфга киргизиб ўқиш идғом дейилади.
Идғом икки хил бўлади:

1. Катта идғом.
2. Кичик идғом.

Катта идғом

Икки бир хил ҳаракатли ҳарф бир-бирига йўлиққанида уни идғом қилиб, гўё бир ҳарфдек ташдидли қилиб ўқиш катта идғом дейилади.

Кичик идғом

Аввалгиси сукунли, кейингиси ҳаракатли бўлган икки бир хил ҳарф бир-бирига йўлиққанидаги идғом кичик идғом дейилади.
Катта идғом учга бўлинади:

1. Мутамасил катта идғом.
2. Мутажанис катта идғом.
3. Мутақориб катта идғом.

Мутамасил катта идғом

(Идғом кабир мутамасил)

:قـال تعـالي

۝ | لَنَٰصِحُونَ | ۥ | قَالُواْ يَٰـأَبَانَا مَا لََكَ لا تَأْمَنَّا عَلٰي يُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ | 37

Оятдаги لا تأمنّا сўзидаги Ҳафс қироатида ишмом ёки ихтилос қилинадиган ташдидли “нун”ни барча қорилар мутамасил катта идғом деб эътироф этишган.
“Ишмом” деб ишора тарзида овозсиз икки лабни ҳаракатлантаришга айтилади. Ҳаракатнинг баъзисини чиқариш эса, “ихтилос” дейилади.
Мисол:

مَكَّنِّـى | ما | 38 | аслида | مَكَّنَـنِي | ما | ، | تَـأْمُرُونِّى | 39 | аслида | تَـأْمُرُونَنِى

дир. Бу икки сўзда биринчи “нун” кейинги “нун”га идғом қилинган.
Ҳафс қироатида мутажанис катта идғом билан мутақориб катта идғомга Қуръони Каримда мисол йўқ.
Кичик идғом ҳам учга бўлинади:

1. Мутамасил кичик идғом.
2. Мутажанис кичик идғом.
3. Мутақориб кичик идғом.

Мутамасил кичик идғом

Мутамасил кичик идғом деб маҳражда ва сифатда бир хил бўлган икки ҳарфни идғом қилишга айтилади. Мисол:

№ | Ёзилиши | Ўқилиши
1 | رَبِحَت تِجَارَتُهُم | رَبِحَتِِّجَارَتُهُم
2 | وَ قَد دَخَلوا | وَ قَدَّخَلوا
3 | لَن نَصْبِرَ | لَنََّصْبِرَ

Изоҳ

Чўзиқ “вов” ва “йо” ҳарфлари ўз жинсига йўлиққанида юқоридаги мисоллар каби идғом қилинмайди. Мисол:

الَّذِى يُوَسْوِسُ، ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصّلِحات

Мутажанис кичик идғом

Мутажанис кичик идғом деб махражда бир, аммо сифатда бир хил бўлмаган икки ҳарфни идғом қилишга айтилади. У тиш танглай олди, икки тиш ораси ва лабдан талаффуз этиладиган ҳарфларда бўлади.

Тиш танглай олди ҳарфлари идғом қилишга мисоллар

“Та”ни “то”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
وَدَّت طائفَة | وَدَّطَّآئِفَة

“То”ни “та”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
فَرَّطتُم | فَرَّتُّم

“Та”ни “дал”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
أُجِيبَت دَعْوَتُكُما | أُجِيبَدَّعْوَتُكُما

“Дал”ни “та”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
قَد تَبَيَّن | قَتََّبَيَّن

Икки тиш орасидан талаффуз этиладиган ҳарфларни идғом қилишига мисоллар

“Са”ни “зал”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
يَلهَث ذلِك | يَلْهَذَّلِكَ

“Зал”ни “зо”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
أذ ظَلَمُوا | أظََّلَمُوا

Икки лаб орасидан талаффуз этиладиган ҳарфларни яъни, “ба”ни “мим”га идғом қилишга мисол:

Ёзилиши | Ўқилиши
ارْكَب مَعَنا | ارْكَمَّعَنا

Мутақориб кичик идғом

Мутақориб кичик идғом деб махражда ва сифатда бир-бирига яқин ҳарфларни идғом қилишга айтилади.
Мисол:
“Лам”ни “ро”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
وَقُل رَبّ | وَقُرَّب

“Қоф”ни “каф”га идғом қилиш:

Ёзилиши | Ўқилиши
ألَم نَخْلُقكُم 40 | ألَم نَخْلُكُّم

Эслатма

Идғом иккига бўлинади:

1. Комил идғом.
2. Ноқис идғом.

Комил идғом ҳарфни кейинги ҳарфга сифати билан тўла идғом қилишдир. Бунга юқорида келтирилган сўзлар мисол бўлади.
Ноқис идғом эса, ҳарфни кейинги ҳарфга беркитиб, сифатисиз идғом қилишдир. Бу ҳарфлар учга бўлинади:

1. “Нун”ни “вов” ва “йо”га идғом қилганда:

Ёзилиши | Ўқилиши
مِن وَاق | مِــ ن ــوَاق
وَمَن يَعْمَل | وَمَــ ن ــيَعْمَل

- “То”ни “та”га идғом қилинганда:

Ёзилиши | Ўқилиши
لَئِن بَسَطْت | لَئِن بَسَتَّ

Бу мисолда аввал “то” ҳарфи қалқала қилинмасдан талаффуз қилиниб, кейин “та” ҳарфи талаффуз қилинади.
- “Қоф”ни “каф”га идғом қилинганда:

Ёзилиши | Ўқилиши
ألَم نَخْلُقكُّم | ألَم نَخْلُكُّم

Бунда икки хил ўқиш жоиз:

1. “Қоф”ни “каф”га тўлиқ идғом қилинади.
2. “Қоф”ни “каф”га тўлиқ идғом қилмасдан, аввал “қоф”ни кейин “каф” талаффуз этилиб, “қоф”да қалқала қилинмайди.

Хулоса

Кичик идғомда қуйидаги ҳарфлар идғом қилинади:

1. “Та” ҳарфи “дал”, “та” ва”то” ҳарфларига идғом қилинади.
2. “Дал” ҳарфи “дал” ва “та” ҳарфларига идғом қилинади.
3. “То” ҳарфи “та” ҳарфига идғом қилинади.
4. “Са” ҳарфи “зал” ҳарфига идғом қилинади.
5. “Зал” ҳарфи “зо” ҳарфига идғом қилинади.
6. “Ба” ҳарфи “мим” ҳарфига идғом қилинади.
7. “Қоф” ҳарфи “каф” ҳарфига идғом қилинади.
8. “Лам” ҳарфи “ро” ҳарфига идғом қилинади.
9. “То” ҳарфини “дал”га ёки “дал” ҳарфини “то”га идғом қилишга Қуръони Каримда мисол йўқ.