Тўхташ (вақф)

Тўхташ деб истилоҳда қироатни давом эттириш нияти билан нафас олиб сўзда тўхташга айтилади.
Тўхташ икки хил бўлади:

1. Мажбурий тўхташ.
2. Ихтиёрий тўхташ.

Мажбурий тўхташ деб Қуръонни тиловат қилувчи йўтал, акса уриш каби ҳолатларда мажбур бўлиб тўхташига айтилади.

Муаннаслик белгиси бўлган (تاء التأنيث) “та”га тўхташ

Қуръони Каримдаги ёйиқ ҳолатда ёзилган ушбу “ت” га тўхталганда сукунли “та” билан тўхталади. Мисол:

رَحْمَت رَبِّك، رَحْمَت ٱﷲ

Муаннаслик аломати бўлган “ﺔ” ёки “ة” сўзларда ёпиқ ҳолатда келса сукунли (ҳ) билан тўхталади. Мисол:

ٱلْوَاقِعَـة، ٱلْحَآقَّـة، مَرْفُوعَـة، ٱلصَّـلَٰوة

أيه калимасига тўхташ

أيه сўзига уч ўринда сукунли “ҳ” билан тўхталади, қолган ўринларда “алиф” билан тўхталади. Мисол:

: قال تعالي

۝ | وَ تُوبُواْ إِلٰي ٱللهِ جَمِيعًا أَيُّهَ ٱلْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ | 51

۝ | وَ قَالُواْ يَٰـۤأَيُّهَ ٱلسَّاحِرُ ٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ | 52

۝ | سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ ٱلثَّقَلانِ | 53

Мажрур исмдан ажратилган “лам”га тўхташ

Агар жар ҳарфларидан бўлган “лам” мажрур исмдан ажратиб ёзилган бўлса, “лам”га тўхталади. Бундай ҳолат Қуръони Каримда тўрт ўринда келган:

: قال تعالي

۝ | فَمَالِ هَٰـۤؤُلاۤءِ ٱلْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا | 54

۝ | مَالِ هَـٰذَا ٱلْكِتَـٰبِ | 55

۝ | مَالِ هَـٰذَا ٱلرَّسُولِ | 56

۝ | فَمَالِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ | 57

Ихтиёрий тўхташ

Ихтиёрий тўхташ икки хил бўлади:

1. Жоиз тўхташ.
2. Мумкин бўлмаган тўхташ.

Жоиз тўхташ ўз ўрнида уч хилга бўлинади:

1. Вақфи том (Том тўхташ).
2. Вақфи кофий (Кифоя тўхташ).
3. Вақфи ҳасан.

Вақфи том

Вақфи том деб маъно тўлиқ чиққан, ўзидан кейинги оятга лафзда ва маънода боғлиқ бўлмаган жойда тўхташга айтилади. Сураларнинг охирида, мўминлар ёки кофирлар сифатларининг охирида тўхташ каби.
Мисол:

وَهُوَ بِكُلِّ شَيْئٍ عَلِيم، وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيم، ٱلْمُفْلِحُون

Вақфи кофий

Маъноси тўлиқ чиққан, ўзидан кейинги оятга лафзда эмас маънода боғлиқ бўлган жойига тўхташ вақфи кофий дейилади. Мисол:

بِمَا كَانُواْ يَكْذِبُون، وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِين، يُؤْمِنُون

Вақфи ҳасан

Вақфи ҳасан эса, маъноси тўлиқ бўлса ҳам, ўзидан кейинги оятга лафзда ва маънода боғлиқ жойда тўхташга айтилади. Бунда тўхталган жой агар оятнинг боши бўлмаса, шу жойдан бошлаб кетиш яхши эмас, балки юқорироқдан, бошлаш мумкин бўлган жойга қайтиб бошланади.
Мисол:

ٱلْحَمْـدُ ﷲِ رَبِّ ٱلْعَـالَمِين

Бу оятда “ﷲ” лафзида тўхташ каби.
Агар тўхталган жой оятнинг охири бўлса, ундан кейинги оят билан бошлаш жоиз бўлади. Мисол:

قَدْ أَفْلَـحَ ٱلْمُؤْمِنُـون* ٱلَّـذِينَ هُـمْ فِى صَـلاتِهِم خَٰـشِعُون

Бу мисолдаги оятда “ٱلمُؤْمِنُون” лафзида тўхташ каби.

Мумкин бўлмаган тўхташ

Мумкин бўлмаган тўхташ икки хилдир.

1. Қабиҳ тўхташ.
2. Янада қабиҳроқ тўхташ.

Қабиҳ тўхташ

Маъноси тугамай тўхташ қабиҳ тўхташ дейилади. Яъни, жумла бошланган, аммо хабар йўқ, иш-ҳаракатининг адоси (мафъули) бор, бажарувчиси (фоили) йўқ, бажарувчиси (фоили) бор, ишнинг (феълнинг) ўзи йўқ, шарт бор, жавоб йўқ бўлган жойларда тўхташ каби.
Мисол:

قَالَ ٱﷲ оятида قَال сўзида тўхташ мумкин эмас.
مُحَمَّدٌ رَّسُولُ ٱﷲ оятида مُحَمَّد сўзида тўхтаб бўлмайди.
وَ كَانَ ٱﷲ оятида كَان сўзида тўхташ мумкин эмас.
وَ مَن يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثَاما оятида يَفْعَل сўзида тўхтаб бўлмайди.

Янада қабиҳроқ тўхташ

Мақсад қилинган нарсанинг аксига тўхташ янада қабиҳроқ тўхташдир. Бундай мажбур бўлмаган ҳолатда тўхташ ҳаром ҳисобланади. Агар инсон қасддан тўхталса, кофир бўлади.
Мисол:

قال تعالى:

۝ | أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا | ۦ | إِنَّ ٱللهَ لا يَسْتَحْيِ

оятида يَسْتَحْى сўзида тўхташ каби.

قال تعالى:

يَاأَيُّهَا ٱلَّذِيِنَ ءَامَنُواْ لا تَقْرَبُواْ ٱلصَّلَٰوةَ وَ أَنْتُمْ سُكَارَٰي

оятида ٱلصَّلَٰوة сўзида тўхташ каби.

قال تعالى:

وَٱلظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا | ۦ | يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ

оятида ٱلظَّالِمِين сўзида тўхташ каби.

Эслатма

Маъно қандай бўлишидан қатъий назар, ҳар бир оятнинг охирида тўхташ жоиз. Мисол:

قال تعالى:

فَوَيلٌ لِّلْمُصَلِّينَ* ٱلَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِم سَاهُون

Мадина мусхафларидаги тўхташ аломатлари

> ۢ - лозим бўлган тўхташ аломати.
> ۙ - мумкин бўлмаган тўхташ аломати.
> ۚ - жоиз бўлган тўхташ аломати. Бунда оятни қўшиб ўқиш ёки тўхташ ҳукми тенг.
> ۖ - жоиз тўхташ аломати, аммо қўшиб ўқиш афзал.
> ۗ - жоиз тўхташ аломати бўлиб, тўхташ афзал.
> ΅ - кетма-кет келган тўхташ аломати бўлиб, агар уларнинг бирига тўхталса, иккинчисига тўхташ мумкин бўлмайди.