بسم الله الرحمن الرحيم

      الحمد لله رب العالمين، الرحمن الرحيم، مالك يوم الدين، الذي خلق السموات  و الأرض و ما فيهن، و الصلاة و السلام على أشرف الأنبياء و المرسلين، محمد و على آله وأصحابه أجمعين

   أما بعد:

Тирикларнинг дуо ва садакаларида вафот этганларга манфаат бор

 

 Абу Жаъфар Ат-Таховий рахимахуллох Ахли суннат вал жамоат акидасини ушбу сўзлар билан ифода килганлар. Бу сўзларни Ибну Абил-Из рахимахуллох куйидагича шархлайдилар:

    Вафот этган инсонлар тирик инсонларнинг саъю-харакатларидан фойдаланадилар. Бу фойдаланиш икки иш туфайли бўлади. Биринчиси: Инсон хаётлик чогида вафот этганидан кейин хам савоб олиб туришига сабаб бўладиган амаллар килгани. Иккинчиси: Мусулмонларнинг вафот этган кишига килган дуолари, магфират сўрашлари, садака беришлари ва хаж килишлари сабабли. Уламолар тирик одамларнинг бадан билан киладиган ибодатларининг савоби вафот этган кишига етиб бориши тўгрисида турлича фикрлашди. Намоз ўкиш, рўза тутиш, Куръон тиловати ва Аллохни зикр килиш каби ибодатларга баданий ибодат дейилади. Абу Ханифа, Ахмад ва салафлардан бўлган жумхур уламолари, тирикларнинг баданий ибодатларидан хосил бўлган савоб вафот этганларга етиб боради, деб карор килишди. Шофиий мазхаблари ва Молик етиб бормайди дейишди.

    Файласуфлардан бўлган баъзи бидъат ахли эса даъво килишдики, маййитга хеч нарса, на дуо ва на ундан бошкаси бўлсин, етиб бормайди. Бундай кимсаларнинг сўзлари Куръон ва суннат далиллари асосида рад этилган.

    Вафот этган инсон, гарчи сабабчи бўлмаган бўлса хам, тирикларнинг амалларидан фойда олади. Китоб, суннат, ижмоъ-иттифок ва тўгри киёс бунга асосдир. Куръондан далиллар:

Аллох таоло Хашр сурасида Мухожир ва Ансорларни мактаб бўлгач, улардан кейин келувчи мўминлар зикрига ўтиб, бундай мархамат килади:

    "والذين جاءوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا ولإخواننا الذين سبقونا بالإيمان ولا تجعل في قلوبنا غلا للذين آمنوا ربنا إنك رءوف رحيم"          (الحشر: 10)

Мазкур оятлар маъносини Ас-Саъдий рахимахуллох тафсирига мурожаат килиб бироз кенгрок баён килсак. Бу киши оятни бундай шархлайдилар: Мухожир ва Ансорлардан кейин келган кишилар ўзларига хам ва бошка мўминларга хам, насихат килган холда айтишади: “Эй Роббимиз, биз ва биздан олдин иймон билан ўтган биродарларимизни магфират кил ва Бизнинг калбларимизда  Иймон келтирган кишиларга нисбатан гиллу-гаш,  гинаю-адоват ва хикду-хасад бўлишига йўл кўйма! Эй Роббимиз, Сен мехрибон, рахмли зотсан!” Бу дуо барча мўминларни, сахобалардан аввалгию-кейинги иймонлиларни ўз ичига олади. Ха, бу гамхўрлик иймон фазилатлариданки, мўминлар бир бирларидан фойда олишади. Иймон билан жаннат сари хамсафар бўлганлари учун бир бирларига дуолар килишади. Иймон Аллохнинг шунака улкан неъматики, унинг такозосига кўра мўминлар бир бирлари билан ака-укадирлар. Бу ака-укаликнинг бир шохи уларнинг бир бирларига дуо килиш ва бир бирларини яхши кўришдир. (Шийъалар-рофизалар каби эмаски, энг улуг зотлар бўлган пайгамбаримиз صلى الله عليه و سلم сахобаларини хакорат килишди, лаънатлашди. Эй Аллох, улуг салафларимиз бўлган сахобаларга нисбатан бизга мухаббат ато кил!). Шунинг учун Аллох таоло бу дуода калбдаги гиллу-гаш каби касалликларни чикариб ташланишини зикр килди. Бу касалликдан калб бўшагач, албатта унинг ўрнига мўминларга нисбатан мухаббат ва биродарлик ўрнашади. Бу эса, мўминларнинг бир бирларини устидаги хак-хукукларидан. Ахли суннат вал-жамоатнинг йўналиши бу.

    Мавзумизга кайтамиз. Ибну Абил-Из рахимахуллох юкорида ўтган оятни шархлаб айтадиларки: Аллох таоло мўминларни бир бирларига истигфор   айтишлари сабабли мактади. Демак вафот этган мўминлар тирикларнинг дуоларидан фойдаланадилар. Маййит жаноза намозидаги килинаётган дуолардан фойдаланишига бутун уммат ижмоъ-иттифок килган. Жанозада килинадиган дуолар маъноси кенг карамлидир. (Келинг шу ўринда жаноза намозида килинадиган дуолардан бири билан танишсак. Эсламокчи бўлган дуомизни Авф бин Молик разияллоху анху ривоят килганлар. Бул киши айтадилар: Расулуллох   صلى الله عليه و سلم бир жаноза намозини ўкиганларида, маййит хаккига килган дуоларини ёдлаб колдим. Ул киши куйидаги дуони килдилар:

"اللهم اغفر له وارحمه وعافه واعف عنه وأكرم نزله ووسع مدخله واغسله بالماء والثلج والبرد ونقه من الخطايا كما نقيت الثوب الأبيض من الدنس وأبدله دارا خيرا من داره وأهلا خيرا من أهله وأدخله الجنة وقه فتنة القبر و عذاب  النار"   (رواه مسلم: 963 و غيره).

Маъноси: Эй Аллох, бу маййитни кечиргин, уни рахматингга ол, ёмонликлардан уни халос эт, уни афв кил, жаннатдан бўлган насибасини чиройли кил, кабрини кенг кил, унинг хатоликларини сув, кор хамда муз билан юв, ок кийим кирликлардан тозаланганидек, хатоликларидан уни покла, унга дунёдаги уйидан яхширок уй алмаштириб бер, дунёда колдирган ахлидан яхширок ахл-оила бер, уни жаннатга киритгин ва кабр фитнаси хамда дўзахдан сакла!)

    Азизлар, маййитга мазкур дуо холис килинганда, албатта у тирикларнинг амали хисобланган бу баданий ибодатдан фойдаланади. Шунингдек, дафн килингандан кейин хам, вафот этган киши тирикларнинг дуосидан нафъ олади. Бу борада Усмон бин Аффон разияллоху анху бундай ривоят киладилар: Пайгамбаримиз صلى الله عليه و سلم маййитнинг дафнидан бўшаганларида, унинг кабри тепасида туриб айтар эдилар: “Биродарингизга истигфор айтинглар! Унга собитликни сўранглар! Чунки у хозир сўрокка тутилади. (Абу Довуд, Ал-Байхакий, Ал-Хоким ва бошкалар ривояти. Ал-Хоким бу хадисни сахих дедилар).

    Шунга ўхшаш, вафот этганларнинг кабрларини зиёрат килишга борилганда хам уларнинг хакларига дуолар килиш хадисларда ворид булган. Бурайда бин Ал-Хасийб айтадилар: Расулуллох صلى الله عليه و سلم  сахобаларга кабристонда куйидаги дуони Ўкишни таълим берар эдилар:

"السلام عليكم أهل الديار من المؤمنين والمسلمين و إنا إن شاء الله بكم لاحقون نسأل الله لنا ولكم العافية"           (أخرجه مسلم:249 و غيره)

Маъноси: Эй мўмин ва мусулмонлардан бўлган диёр ахли, сизларга Аллохнинг саломи бўлсин! Биз хам иншааллох сизларнинг кетингиздан бу ерга келгувчилармиз. Аллохдан ўзимизга хам, сизларга хам офият сўраймиз!   

Рўза савобининг маййитга етиб бориши тўгрисида. Оиша разияллоху анхо ривоят киладилар, Расулуллох صلى الله عليه و سلم  бундай дедилар:

    "من مات و عليه الصيام صام عنه وليه"      (رواه البخاري: 1952 و مسلم: 1147 و غيرهما).

Маъноси: Кимки вафот этганда унинг зиммасида тутилмаган рўза кунлари колиб кетган бўлса, унинг валийси-якини ўша кунлар рўзасини тутиб бериши лозим.

Бундан маълум бўладики, тирик одам тутган рўзанинг савоби маййитга етиб боради.

    Хаж савобининг етиб бориши тўгрисида. Ибни Аббос разияллоху анхумодан ривоят килинади, айтадилар: Жухайна кабиласидан бир аёл пайгамбар صلى الله عليه و سلم  олдиларига келиб бундай деди: Менинг онам хаж килишга назр килган эди. Хаж килишидан аввал вафот килди. Мен онам номидан хаж килишим керакми? Расулуллох صلى الله   عليه و سلم: ”Ха, унинг номидан хаж кил. Айтгинчи, агар онанг зиммасида карз колиб кетганида, уни ўтаган бўлармидинг? Аллохнинг карзини ўтанглар! Вафо килинишга Аллох хаклирок. 

Хурматли биродарлар, эслаб ўтилган оят ва хадислар шунга асос бўладики, вафот этган мусулмонлар тирикларнинг баданий ибодатларидан фойда оладилар. Баданий ибодатлар савоби уларга етиб боради. Бу каби далиллар кўп.

    Энди молиявий ибодатларнинг маййитга етиб бориши тўгрисида. Маблаг билан адо этиладиган ибодатлар молиявий ибодатлардир. Оиша разияллоху анходан ривоят килинади, айтадилар: Бир киши пайгамбаримиз صلى الله عليه و سلم олдиларига келиб айтди: Ё Расулаллох, менинг онам тўсатдан вафот этди. Васият килмади. Мен ўйлайманки, агар гапирганларида садака берган (садака беришга амр килган) бўларди. Онам номидан мен садака берсам, савоби у кишига етиб борадими? Расулуллох صلى الله عليه و سلم : “Ха”, деб жавоб бердилар. Тирик киши садака бериб, унинг савобини маййитга хадя килса, маййит ундан фойдаланишига мазкур хадис далилдир.

    Мухтарам мусулмонлар, амалнинг савоби шу амални килган инсоннинг хаккидир. Агар шу хакни мусулмон биродарига хадя килса, бунга монеълик йўк. Бу иш, худди тирик инсон ўз молидан тирик биродарига хадя бериши кабидир.

    Расулуллох صلى الله عليه و سلم рўзанинг савоби маййитга етиб боради, деган гаплари билан, Куръон ўкишнинг хам савоби етиб боришига ишора килдилар. Куръон ўкиш хам баданий ибодат каби. Рўзада ният ва амал бўлганидек, Куръон ўкишда хам ният ва амал бор. Демак, тирик инсон Куръон ўкиб, унинг савобини якини ва дўстларига хадя килса, етиб боради деймиз. Аммо кориларни ижарага сотиб олиб, Куръон ўкитиб, савобини маййитга хадя килишни салаф уламоларимиздан бирортаси килмаган. Дин имомларидан бирор киши хам бунга амр килмаган. Бу ишга рухсат йўк. Маййитга етиб борадиган савоб холис амалдангина бўлиши лозим. Пул аралашганда ибодат холис бўлмайди.

    Агар айтилсаки: Куръон ўкиб унинг савобини маййитга хадя килиш салафларимизда бўлмаган ва Расулуллох صلى الله عليه و سلم хам сахобаларни бу ишга амр килмаган. Бунга жавоб шундай бўлади: Бу савол берувчи киши хаж, рўза ва дуоларнинг савобини етиб боришини эътироф этадиган киши бўлса, унга айтилади: У ибодатлар билан Куръон тиловатини нима фарки бор? Агар салафлар бу ишни килмаган бўлишса, савобни етиб бормаслигига далил эмас. Ундан кейин, салафлар бу ишни килмаган деб, умумий килиб кесиб кўйишни каердан олдик?!

    Агар: Расулуллох صلى الله عليه و سلم  рўза, хаж ва садакага иршод килдилар, Куръон ўкиб савобини хадя килишга эмас, дейилса. Жавоб бериладики: Расулуллох صلى الله عليه و سلم бу хакда ўзлари гап бошламадилар. Балки Ул зотнинг гаплари сахобалар саволларига жавоб эди. Униси маййит номидан хаж килишни сўраган эди, рухсат бердилар. Буниси маййит номидан рўза тутиш хакида сўраган эди, рухсат бердилар. Ман шулардан бошкасининг савобини етиб боришида монеълик йўк.

    Куръон ўкиб унинг савобини Расулуллох صلى الله عليه و سلم га хадя килишни баъзи мутаахир-кейинги уламолар мустахаб деган бўлишса, улардан бошкалари бидъат деб билишган. Чунки, сахобалар бу ишни килишмас эди. Аслида Расулуллох صلى الله عليه و سلم нинг хар бир уммати килган яхшилик савобини Ул зот хам бекамукўст олаверадилар. Чунки умматларини яхшиликка бошлаган киши У зотнинг Ўзларидир.     

     Агар кимки: Маййит, кабри устида ўкилган Куръонни эшитиб фойдаланади деса, унинг гапи тўгри эмас. Машхур имомлардан бирортаси бу гапни айтмаган. Маййит Куръонни эшитишида шубха йўк. Лекин эшитиб фойда олмайди. Куръонни эшитганда, унинг савобини олиш тирикларга хос. Чунки бу ихтиёрий амал. Яъни тирик инсон ўз ихтиёри билан Куръонни эшитиб, ибодат килган бўлади. Вафот этган кишида бунака ихтиёр йўк. Баъзан вафот этган киши тепасида Куръон ўкилганда Аллох таолонинг буйрукларига итоат килмагани ва кайтаригларидан кайтмагани  ёки кўпрок яхшилик килиб ўтмагани учун зарар кўриши ва озорланиши мумкин.

    Уламолар кабрлар олдида Куръон ўкиш тўгрисида уч хил фикр билдиришди. Абу Ханифа, Молик ва бир ривоятда Ахмад (барчаларини Аллох таоло Ўз рахматига олсин): “Макрух бўлади. Чунки бу пайдо килинган янгилик. Буни килишга суннатдан далил келмаган. Куръон ўкиш намозга ўхшайди. Кабрлар олдида намоз ўкиш эса таъкикланган”, дейишди. Мухаммад ибн Ал-Хасан ва бир ривоятда Ахмад рахимахумуллохлар: Кабрлар олдида Куръон ўкишнинг зарари йўк деб, ўз фикрларига Ибни Умар разияллоху анхумодан накл килинган ривоятни далил килишди. Бу ривоятда Ибни Умар кабри тепасида Бакара сурасининг аввалги ва охирги оятларини ўкилишини васият килган эканлар. Бундан ташкари баъзи Мухожирлар хам (кабрлари тепасида) Бакара сурасининг ўкилишини васият килишган экан. Аллох таоло билгувчирок!

Аллох субханаху ва таолодан тавфик ва офият сўраймиз!

Фойдаланилган китоблар:

Али Ибни Абил-Изнинг  "شرح العقيدة الطحاوية"  китоблари;

Ас-Саъдийнинг "تيسير الكريم الرحمن" тафсир китоблари;

Имом Муслимнинг "صحيح مسلم" китоблари