Ислом Нури

 

Араб тилини ўрганамиз

 

ЖАНОҲ  УТ-ТОЛИБ   ( АРАБ ТИЛИ САРФ ФАНИДАН ДАРСЛИК )   РАҲМАТУЛЛОҲ РАСУЛЖОН ЎҒЛИ

8 - ДАРС        الـد ر س  الـثـا مـن   МАЖҲУЛЛИК НИСБАТИ Феъл ким тарафидан бажарилганлиги маълум бўлса, юқорида кўрсатиб ўтилган вазнлардан бирида бўлиши керак. Бу вазнлардаги феъллар маълум феъллар деб аталади. Маълум феълларнинг бажарувчиси феълнинг ўз ёнида зикр қилинади:  قَرَأَ  سَعيدٌ  الدَّرْسَ  ,  مَحْمودٌ  كَتَبَ  الْمَكْتوبَ  ,   كَنَسَتْ  فاطمةُ  الْبَيْتَ  каби. Иш-ҳаракатнинг ким томонидан бажарилганлиги маълум бўлмаса ёки феъл билан бирга зикр қилиш имкони бўлмаса феъл ўзига хос бошқача вазнларда келтирилади. Қаламни Рашид синдирганлигини билсанг: “қаламни Рашид синдирди” деб айтасан. Ким синдирганидан бехабар бўлсанг: “қалам синдирилди” деб феълни бутунлай бошқача кўринишда айтасан. Қилувчиси зикр қилинмайдиган феъллар “мажҳул феъллар” деб аталади. Мажҳул феълларда қилувчи ўрнига қилинмиш зикр қилинади:  قُرِئَ  الدَّرْسُ ,   اَلْمَكْتوبُ كُتِبَ ,   كُنِسَ الْبَيْتُ ,   كُسِرَتِ الْمِحْبَرَةُ  каби. Мозий феълидан мажҳуллик нисбати ясаш учун охиргидан олдинги ҳарфи касрали қилинади, бундан бошқа барча ҳаракатли ҳарфлар замма билан айтилади, сокин ҳарфлар эса сокинлигича қолади:  قَطَعَ  -  قُطِعَ ,     اِكْتَسَبَ  -  اُكْتُسِبَ  ,     اِسْتَحْكَمَ  -  اُسْتُحْكِمَ  ,      تَدَحْرَجَ  -  تُدُحْرِجَ  . Музореъ феълини мажҳулга айлантириш учун охиргидан олдинги ҳарфи фатҳа қилинади ва музораъат ҳарфи замма билан айтилади. Бошқа ҳарфлар ўз ҳаракат ва сукунларида ўзгаришсиз қолади:  يَقْطَعُ  -  يُقْطَعُ  ,    يَكْتَسِبُ  -  يُكْتَسَبُ ,     يَسْتَحْكِمُ  -  يُسْتَحْكَمُ  ,     يَتَدَحْرَجُ  -  يُتَدَحْرَجُ  .   22  БОБ МАЖҲУЛИ Сулосий мужаррад 1 فُعِلَ يُفْعَلُ ضُرِبَ يُضْرَبُ 2 --- --- نُصِرَ يُنْصَرُ 3 --- --- مُنِعَ يُمْنَعُ 4 --- --- سُمِعَ يُسْمَعُ 5 --- --- وُثِقَ يُوثَقُ 6 --- --- شُرِفَ يُشْرَفُ Сулосий мазийд 1 أُفْعِلَ يُفْعَلُ اُكْرِمَ يُكْرَمُ 2 فُعِّلَ يُفَعَّلُ صُرِّفَ يُصَرَّفُ 3 فُوعِلَ يُفاعَلُ ضُورِبَ يُضارَبُ 4 اُنْفُعٍلَ يُنْفَعَلُ اُنْصُرِفَ يُنْصَرَفُ 5 اُفْتُعِلَ يُفْتَعَلُ اُكْتُسِبَ يُكْتَسَبُ 6 تُفُعِّلَ يُتَفَعَّلُ تُصُرِّفَ يُتَصَرَّفُ 7 تُفُوعِلَ يُتَفاعَلُ تُضُورِبَ يُتَضارَبُ 8 اُفْعُلَّ يُفْعَلُّ اُحْمُرَّ يُحْمَرُّ 9 اُفْعُولَّ يُفْعَالُّ اُحْمُورَّ يُحْمَارُّ 10 اُسْتُفْعِلَ يُسْتَفْعَلُ اُسْتُخْرِجَ يُسْتَخْرَجُ 11 اُفْعُوْعِلَ يُفْعَوْعَلُ اُحْدُوْدِبَ يُحْدَوْدَبُ 12 اُفْعُوِّلَ يُفْعَوَّلُ اُجْلُوِّزَ يُجْلَوَّزُ Рубоъий мужаррад 1 فُعْلِلَ يُفَعْلَلُ دُحْرِجَ يُدَحْرَجُ Рубоъий мазийд 1 تُفُعْلِلَ يُتَفَعْلَلُ تُدُحْرِجَ يُتَدَحْرَجُ 2 اُفْعُنْلِلَ يُفْعَنْلَلُ اُبْرُنْشِقَ يُبْرَنْشَقُ 3 اُفْعُلِلَّ يُفْعَلَلُّ اُقْشُعِرَّ يُقْشَعَرُّ   18 - машқ. Қуйидаги феълларни мажҳул қилинг ва 14 сийғада туслаб, маъноларини айтиб беринг.  رَفَعَ  ـَ   رَفْعٌ  (кўтармоқ),  اِلْصَاقٌ   (ёпиштирмоқ),   تَنْظِيفٌ  (тозаламоқ),  اِسْتِخْراجٌ  (чиқармоқ).   19 - машқ. Қуйидаги феълларни маълум ва мажҳулларга ажратиб, икки стун қилиб ёзинг, бобларини ва маъноларини айтиб беринг.  اُخْرِجَ   كَرُمَ   يُبْعَدُ   يُفَرِّحُ   يَنْقُلُ   يُنْتَقَدُ   اِنْكَتَمَ   تَكَلَّفْتُ   حَقَّقْتَ   قُوتِلَ   تَراضَيْنَا   يُشَاتَمُ   كُبْكِبُوا   تَنَعَّمَ   تُجُوهِلَ   تَنَصَّرَ    اِسْوَدَّ   اُعْشُوشِبَ   زُلْزِلَتْ   نُودِيَ   راقَبْتُ   قُصِدَ   اُرْتُكِبَ   يُسْتَخْرَجُ   قُوبِلْنا   اُسْتُعْطِرَ   يَرْتَقِبُ   يَنْفَصِلُ   يَخْضَرُّ   يَضْمَحِلُّ     ҚЎШИМЧА ДАРС       الـتـذيـيـل Фоил ва ноиб фоил Араб тили наҳв фанида иш-ҳаракатнинг бажарувчисини фоил деб аталади, қилинмиш эса мафъул номи билан юритилади. Фоилнинг охирги ҳарфи заммали (рафъ) бўлиши керак, мафъул эса фатҳали (насб) бўлади:   قَطَعَ  الْخادِمُ  الْخُبْزَ