Ислом Нури

 

Араб тилини ўрганамиз

 

ЖАНОҲ  УТ-ТОЛИБ   ( АРАБ ТИЛИ САРФ ФАНИДАН ДАРСЛИК )   РАҲМАТУЛЛОҲ РАСУЛЖОН ЎҒЛИ

7 - ДАРС        الـد ر س  الـسـابـع СУЛОСИЙ МАЗИЙД ВА РУБОЪИЙ   Сулосий мужаррад феълларидан турли нисбатлари эътибори билан бир неча хил асли маънода қариндош бўлган феъллар ясаш мумкин. Масалан, ўзбек тилида “урди” феълидан худди шу феъл каби мозий, музореъ ва амрларда тусланадиган “урдирди”, “уринди”, “урворди” ва “уришди” феъллари ясалади. Шунга ўхшаш араб тилида ҳам сулосий мужаррад феълларига зоидалар қўшиш йўли билан асли маънода бир-бирига қариндош бўлган бошқа-бошқа маънодаги феъллар ясалади. Масалан, “эшитди” маъносидаги  سَمِعَ  феълидан  أَسْمَعَ  - эшиттирди, اِسْتَمَعَ  - тинглади,  تَسَامَعَ  - бир-бирларидан эшитишди,  سَمَّعّ  - “Оллоҳ ҳамд айтганни эшитади” деди,  تَسَمَّعَ  - эшитишга уринди каби феъллар ясаш мумкин. Мана шу каби мақсадларда зоидалар қўшиб, сулосий мазийд феъллари ҳосил қилинади. Сулосий мазийд ва рубоъийларда ҳар бир бобнинг масдари ўзига хос белгиланган вазнларда келади. Сулосий мазийд ўн икки боб бўлади:   Боб Мозий Музореъ Амр Масдар Мисоллар 1 أَفْعَلَ يُفْعِلُ أَفْعِل إِفْعَالٌ أَكْرَمَ يُكْرِمُ أَكْرِمْ أِكْرَامٌ 2 فَعَّلَ يُفَعِّلُ فَعِّلْ تَفْعِيلٌ صَرَّفَ يُصَرِّفُ صَرِّفْ تَصْرِيفٌ 3 فاعَلَ يُفاعِلُ فَاعِلْ مُفَاعَلَةٌ ضَارَبَ يُضَارِبُ ضَارِبْ مُضَارَبَةٌ 4 اِنْفَعَلَ يَنْفَعِلُ اِنْفَعِلْ اِنْفِعَالٌ اِنْصَرَفَ يَنْصَرِفُ اِنْصَرِفْ اِنْصِرَافٌ 5 اِفْتَعَلَ يَفْتَعِلُ اِفْتَعِلْ اِفْتِعَالٌ اِكْتَتَبَ يَكْتَتِبُ اِكْتَتِبْ اِكْتِتَابٌ 6 تَفَعَّلَ يَتَفَعَّلُ تَفَعَّلْ تَفَعُّلٌ تَصَرَّفَ يَتَصَرَّفُ تَصَرَّفْ تَصَرُّفٌ 7 تَفَاعَلَ يَتَفَاعَلُ تَفَاعَلْ تَفَاعُلٌ تَضَارَبَ يَتَضَارَبُ تَضَارَبْ تَضَارُبٌ 8 اِفْعَلَّ يَفْعَلُّ اِفْعَلِّ اِفْعِلالٌ اِحْمَرَّ يَحْمَرُّ اِحْمَرِّ اِحْمِرَارٌ 9 اِفْعَالَّ يَفْعَالُّ اِفْعَالِّ اِفْعِيلالٌ اِحْمَارَّ يَحْمَارُّ اِحْمَارِّ اِحْمِيرَارٌ 10 اِسْتَفْعَلَ يَسْتَفْعِلُ اِسْتَفْعِلْ اِسْتِفْعَالٌ اِسْتَخْرَجَ يَسْتَخْرِجُ اِسْتَخْرِجْ اِسْتِخْرَاجٌ 11 اِفْعَوْعَلَ يَفْعَوْعِلُ اِفْعَوْعِلْ اِفْعِيعَالٌ اِحْدَوْدَبَ يَحْدَوْدِبُ اِحْدَوْدِبْ اِحْدِيدَابٌ 12 اِفْعَوَّلَ يَفْعَوِّلُ اِفْعَوِّلْ اِفْعِوَّالٌ اِجْلَوَّزَ يَجْلَوِّزُ اِجْلَوِّزْ اِجْلِوَّازٌ   Рубоъий мужаррад фақат бир боб бўлади: 1 فَعْلَلَ يُفَعْلِلُ فَعْلِلْ فَعْلَلَةٌ دَحْرَجَ يُدَحْرِجُ دَحْرِجْ دَحْرَجَةٌ   Рубоъий мазийд уч боб бўлади: 1 تَفَعْلَلَ يَتَفَعْلَلُ تَفَعْلَلْ تَفَعْلُلٌ تَدَحْرَجَ يَتَدَحْرَجُ تَدَحْرَجْ تَدَحْرُجٌ 2 اِفْعَنْلَلَ يَفْعَنْلِلُ اِفْعَنْلِلْ اِفْعِنْلالٌ اِبْرَنْشَقَ يَبْرَنْشِقُ اِبْرَنْشِقْ اِبْرِنْشَاقٌ 3 اِفْعَلَلَّ يَفْعَلِلُّ اِفْعَلِلَّ اِفْعِلْلالٌ اِقْشَعَرَّ يَقْشَعِرُّ اِقْشَعِرَّ اِقْشِعْرَارٌ   Бу бобларни “ифъол боби”, “тафъил боби”, “муфоъала боби”... деб ўз масдарининг вазни билан номланади. Масалан,  أَقْفَلَ  феъли қайси бобдан деб сўралса, ифъол бобидан деб жавоб берилади.