Ислом Нури

 

Араб тилини ўрганамиз

 

ЖАНОҲ  УТ-ТОЛИБ   ( АРАБ ТИЛИ САРФ ФАНИДАН ДАРСЛИК )   РАҲМАТУЛЛОҲ РАСУЛЖОН ЎҒЛИ

4 - ДАРС      ا لـد ر س  الـر ا بـع   ФЕЪЛ Феъл уч хил бўлади: мозий, музореъ ва амр. Феъли мозий Иш-ҳаракатнинг сўз айтилган замондан илгари бажарилганини англатган калима феъли мозий - ўтган замон феъли деб аталади. Ўтган замон феъли иш-ҳаракатни бажарувчи шахсларига кўра 14 суратда тусланади. Феъли мозийни тусловчи шахс қўшимчалари қуйидаги тартибда қўшилади: шахси Ғоиб мухотоб мутакаллим Муфрад Музаккар Муаннас музаккар муаннас ْتُ -َ َتْ ْتَ ْتِ Тасния َا َتَا ْتُما ْنَا жамъ ُوْا ْنَ ْتُمْ ْتُنَّ كَتَبَ  (ёзди) феълининг тусланиши: كَتَبَ كَتَبَتْ كَتَبْتَ كَتَبْتِ كَتَبْتُ كَتَبَا كَتَبَتاَ كَتَبْتُمَا كَتَبْنَا كَتَبُوا كَتَبْنَ كَتَبْتُمْ كَتَبْتُنَّ Ўзбек тилига шундай таржима қилинади: 3-шахс - ўзга 2-шахс - тингловчи 1-шахс - сўзловчи   эр жинси аёл жинси эр жинси аёл жинси   كَتَبَ   ёзди  كَتَبَتْ ёзди كَتَبْتَ ёздинг كَتَبْتِ ёздинг كَتَبْتُ  ёздим      كَتَبَا иккови ёзди كَتَبَتَا иккови ёзди كَتَبْتُمَا икковингиз ёздингиз كَتَبْنَا   ёздик   كَتَبُوا ёздилар كَتَبْنَ ёздилар كَتَبْتُمْ ёздинглар كَتَبْتُنَّ ёздинглар     Феъли музореъ Музореъ - ҳозирги-келаси замон феълидир. Феъли музореъдан тушунилган иш-ҳаракат шу сўз айтилган замонда бажарилаётганини ёки кейин бажарилишини англатади. Музореъ феъли олдига  أَتَيْنَ ] أ  ت  ي  ن] ҳарфларидан бирининг қўшилиши билан фақланади: يَكْتُبُ - ёзаяпти, ёзади;   تَكْتُبُ - ёзаяпсан, ёзасан;    اَكْتُبُ - ёзаяпман, ёзаман;    نَكْتُبُ - ёзаяпмиз, ёзамиз. Бу тўрт ҳарфни музораъат ҳарфи деб юритилади. Феъли музореъни тусловчи шахс қўшимчалари ва музораъат ҳарфлари қуйидаги тартибда қўшилади:   Ғоиб Мухотоб Мутакаллим Муфрад يـ…ـُ تـ…ـُ تـ…ـُ تـ…ِيْنَ أ…ـُ Тасния يـ…َانِ تـ…َانِ تـ…َانِ   Жамъ يـ…ُونَ يـ…ْنَ تـ…ُونَ تـ…ْنَ نـ…ـُ يَكْتُبُ (ёзади) музореъ феълининг тусланиши: يَكْتُبُ تَكْتُبُ تَكْتُبُ تَكْتُبِينَ اَكْتُبُ يَكْتُبَانِ تَكْتُبَانِ تَكتُبَانِ نَكْتُبُ يَكْتُبُونَ يَكْتُبْنَ تَكْتُبُونَ تَكْتُبْنَ   Феъли амр Амр - буйруқ феълидир. Амр тингловчидан бир иш-ҳаракатни бажаришини талаб қилиш учун айтиладиган сўздир:  اِقْرَأْ  (ўқи), اُدْخُلْ  (кир) каби. Амр бажарувчи шахсларига кўра 6 суратда тусланади. Буйруқ феълини тусловчи шахс қўшимчалари: ـْ ِيْ َا ُوْا ْنَ   اُكْتُبْ  (ёз) амрининг тусланиши: اُكْتُبْ اُكْتُبِيْ اُكْتُبَا اُكْتُبُوا اُكْتُبْنَ   9 - машқ. Қуйидаги феълларни мозий, музореъ ва амрларда тусланг ва ҳар бир сийғасининг маъносини айтиб беринг:     كَنَسَ    يَكْنُسُ  اُكْنُسْ ,         زَرَعَ   يَزْرَعُ  اِزْرَعْ ,        ذَهَبَ  يَذْهَبُ  اِذْهَبْ ,        رَكِبَ  يَرْكَبُ  اِرْكَبْ ,      اَكْرَمَ    يُكْرِمُ   اَكْرِمْ  ,          نَظَّفَ  يُنَظِّفُ  نَظِّفْ ,        اِحْتَرَمَ  يَحْتَرِمُ  اِحْتَرِمْ  ,         تَعَلَّمَ  يَتَعَلَّمُ  تَعَلَّمْ    10 - машқ. Ушбу феълларни мозий, музореъ ва амрларга ажратиб, ҳар бирининг маъноларини айтиб беринг: يَقْرَؤُونَ     شَرِبْتُ     اِفْتَحْ     اَلْعَبُ     اُخْرُجُوا    هِيَ تَكْنُسُ     تَزْرَعُونَ    اِرْجِعْ     اِجْلِسْنَ     عَلِمْتُمَا     تَضْحَكِينَ     سَكَتَا     نَرْكَبُ     اُدْخُلِي      تُطِيْعَانِ       رَكَضْتُمْ     اِحْفَظُوا     اَقْفَلْتِ     تَقْطَعْنَ     صَلَّيْنا     يَشْتَغِلْنَ     اِسْبَحَا      لَوَّثَتْ .   ҚЎШИМЧА ДАРС      الـتـذيـيـل Музореъ феъли ясаш йўли Мозий феълини музореъга айлантириш учун юқорида айтиб ўтганимиздек, олдига музораъат ҳарфлари ( أَتَيْنَ ) дан бири қўшилади. Агар мозий тўрт ҳарфли бўлса, унга қўшилган музораъат ҳарфи замма билан айтилади. Тўрт ҳарфли бўлмаса, фатҳа билан ўқилади:      اَقْفَلَ - يُقْفِلُ          مَشَّطَ - يُمَشِّطُ        تَرْجَمَ - يُتَرْجِمُ       عَايَنَ - يُعَايِنُ      قَرَأَ - يَقْرَأُ        اِغْتَسَلَ - يَغْتَسِلُ      اِنْصَرَفَ - يَنْصَرِفُ       تَعَلَّمَ - يَتَعَلَّمُ      تَعَارَضَ - يَتَعَارَضُ      اِسْتَفَادَ - يَسْتَفِيدُ  .   Агар мозий феъли зоида ت ҳарфи билан бошланган бўлса, музореъда охиргидан олдинги ҳарфи фатҳали бўйича қолади:  تَوَجَّهَ  Õ  يَتَوَجَّهُ     تَنَاوَمَ  Õ  يَتَنَاوَمُ     تَدَحْرَجَ  Õ  يَتَدَحْرَجُ  каби. Агар мозий зоида ت