Ислом Нури
Араб тилини ўрганамиз
ЖАНОҲ УТ-ТОЛИБ
( АРАБ ТИЛИ САРФ ФАНИДАН ДАРСЛИК )
РАҲМАТУЛЛОҲ РАСУЛЖОН ЎҒЛИ
23 - ДАРС الـدرس الـثـالـث و الـعـشـرون
ИСМИ МАФЪУЛ
Устига иш-ҳаракат тушган нарсани ифодалаш учун масдардан ясалган сўз исми мафъул дейилади. Исми мафъул мутаъаддий (ўтимли) феъллардангина ясалади.
Исми мафъул сулосий мужарраддан مَـفْـعُـوْلٌ вазнида ясалади: مَكْتُوبٌ (ёзилган), مَفْتُوحٌ (очилган).
Сулосий мужарраддан бошқаларда исми мафъул музореъ феълининг мажҳулидан ясалади. Бунинг учун музораъат ҳарфи ўрнига заммали мим қўйилади ва охиргидан олдинги ҳарфи фатҳали бўлади: يُخْرَجُ - مُخْرَجٌ (чиқарилган), يُحْتَرَمُ - مُحْتَرَمٌ (ҳурматли).
Сулосий мазийдлар исми мафъули
1
يُفْعَلُ
مُفْعَلٌ
مُقْفَلٌ
7
يُفْعَالُّ
مُفْعَالٌّ
مُسْوَادٌّ
2
يُفَعَّلُ
مُفَعَّلٌ
مُرَكَّبٌ
8
يُتَفَعَّلُ
مُتَفَعَّلٌ
مُتَعَلَّمٌ
3
يُفَاعَلُ
مُفَاعَلٌ
مُشَاتَمٌ
9
يُتَفَاعَلُ
مُتَفَاعَلٌ
مُتَرَادَفٌ
4
يُفْتَعَلُ
مُفْتَعَلٌ
مُكْتَسَبٌ
10
يُسْتَفْعَلُ
مُسْتَفْعَلٌ
مُسْتَرْجَعٌ
5
يُنْفَعَلُ
مُنْفَعَلٌ
مُنْصَرَفٌ
11
يُفْعَوْعَلُ
مُفْعَوْعَلٌ
مُحْقَوْقَبٌ
6
يُفْعَلُّ
مُفْعَلٌّ
مُعْوَجٌّ
12
يُفْعَوَّلُ
مُفْعَوَّلٌ
مُجْلَوَّزٌ
Рубоъийларнинг исми мафъули
يُفَعْلَلُ
مُفَعْلَلٌ
مُتَرْجَمٌ
2
يُفْعَنْلَلُ
مُفْعَنْلَلٌ
مُحْرَنْجَمٌ
1
يُتَفَعْلَلُ
مُتَفَعْلَلٌ
مُتَزَلْزَلٌ
3
يُفْعَلَلُّ
مُفْعَلَلٌّ
مُقْشَعَرٌّ
Исми мафъул тусланиши
Музаккар
Муаннас
Муфрад
مَفْعُوْلٌ
مَفْعُوْلَةٌ
Тасния
مَفْعُوْلانِ
مَفْعُوْلَتَانِ
Жамъ
مَفْعُوْلُونَ
مَفْعُوْلاَتٌ
مَفْعُولٌ даги ўзгаришлар
1. Ажвафларда исми мафъули асл вазнга кўра مَبْيُوعٌ ва مَخْوُوفٌ каби бўлиши керак, лекин:
а) иллат ҳарфига замма оғир бўлгани учун олдидаги соғ ҳарфга кўчирилади:
مَبْيُوْعٌ Õ مَبُيْوْعٌ , مَخْوُوْفٌ Õ مَخُوْوْفٌ
б) икки сокин бир жойда бўлиб қолгани учун кейинги вов ( مَفْعُولٌ даги зоида вов) ҳазф қилинади: مَبُيْوْعٌ Õ مَبُيْعٌ , مَخُوْوْفٌ Õ مَخُوْفٌ
ж) вовлик ажваф مَخُوْفٌ шу бўйича қолади, ёлик ажваф مَبُيْعٌ да ёга мувофиқ бўлиши учун олдидаги замма касра қилинади: مَبُيْعٌ Õ مَبِيْعٌ .
Демак, ёлик ажвафлар исми мафъули مَـفِـعْـلٌ вазнида, вовлик ажвафларники эса مَـفُـعْـلٌ вазнида бўлар экан.
2. Охири иллат ҳарфли бўлса, ёлик феъллар исми мафъули асл вазнга кўра مَرْمُوْيٌ , مَشْوُوْيٌ каби бўлиши керак, лекин:
а) вов ва ё калима охирида жамъ бўлиб қолгани учун вов ҳам ёга қалб қилинади:
مَرْمُوْيٌ Õ مَرْمُيْىٌ
б) икки ё идғом қилинади: مَرْمُيْيٌ Õ مَرْمُيٌّ
ж) ёга мос бўлиши учун замма касрага алмаштирилади: مَرْمُيٌّ Õ مَرْمِيٌّ .
Демак, охири ёлик феъллар исми мафъули مَـفْـعِـيْـلٌ вазнида бўлади. Охири вовлик феъллар исми мафъулида вов مَفْعُوْلٌ нинг зоида вовига идғом қилинади: مَدْعُوْوٌ Õ مَدْعُوٌّ .
67 - машқ. Қуйидаги феъллардан исми мафъуллар ясанг.
قَرَأَ , شَرِبَ , بَرَى , قَالَ , اَخَذَ , وَجَدَ , كَسَرَ , حَفِظَ , خَاطَ , مَدَّ , سَأَلَ , طَوَى , مَحَى , صَادَ , ذَاقَ , عَفَى , تَدَارَكَ
68 - машқ. Қуйидаги исми мафъулларнинг феълларини топинг.
مَنْظُوْرٌ , مَبْنِيٌّ , مَجْبُوْرٌ , مُثْبَتٌ , مَرْجُوٌّ , مَوْضُوْعٌ , مَأْمُوْرَاتٌ , مُزَيَّنٌ , مُفْرَدٌ , مَخْصُوْصٌ , مَأْيُوْسٌ , مَشْؤُوْمٌ , مُؤَسَّسَةٌ , مَخْفِيٌّ
ҚЎШИМЧА ДАРС الـتـذيـيـل
Мазийдлар исми мафъулларида ўзгаришлар
Мазийдларнинг исми мафъулларида музореъсининг мажҳулида ўзгаришига сабаб бўлган қонунлар қўлланилади.
Музоъаф
1 اُسِرَّ يُسْرَرُ Õ يُسَرُّ . مُسْرَرٌ Õ مُسَرٌّ (сирдош)
3 حُوبَّ يُحَابَبُ Õ يُحَابُّ . مُحَابَبٌ Õ مُحَابٌّ (дўстлашилган)
4 اُغْتُرَّ يُغْتَرَرُ Õ يُغْتَرُّ . مُغْتَرَرٌ Õ مُغْتَرٌّ (алданган)
5 اُنْجُرَّ يُنْجَرَرُ Õ يُنْجَرُّ . مُنْجَرَرٌ Õ مُنْجَرٌّ (судралган)
10 اُسْتُحِبَّ يُسْتَحْبَبُ Õ يُسْتًحَبُّ . مُسْتَحْبَبٌ Õ مُسْتَحَبٌّ (маъқулланган)
Исми фоил билан исми мафъулни ажратиб турадиган белги - охиргидан олдинги ҳарфининг касрали ёки фатҳали бўлишидир. Музоъафларда эса бу ҳарф сокин қилиниб, кейинги ҳарфга идғом қилинади. Шунинг учун бу боблар музоъафида исми фоил ва исми мафъул бир-биридан фарқсиз кўринишда бўлади: مُغْتَرٌّ (مُغْتَرِرٌ) алдамчи, مُغْتَرٌّ (مُغْتَرَرٌ) алданган.
Фақат ифъол ва истифъол бобларидагина биринчининг ҳаракати олдига кўчирилгани учун исми фоил билан исми мафъул фарқланиб туради: مُقِرٌّ (مُقْرِرٌ) - иқрор бўлган, مُقَرٌّ (مُقْرَرٌ) - иқрор қилинган (айб), مُسْتَحِبٌّ (مُسْتَحْبِبٌ) - маъқулловчи, مُسْتَحَبٌّ (مُسْتَحْبَبٌ) - маъқулланган.
Ажваф
1 اُرِيْدَ يُرْوَدُ Õ يُرَادُ . مُرْوَدٌ Õ مُرَادٌ (қасд қилинган)
4 اُصْطِيدَ يُصْطَيَدُ Õ يُصْطَادُ . مُصْطَيَدٌ Õ مُصْطَادٌ (овланган нарса)
5 اُنْقِيسَ يُنْقَيَسُ Õ يُنْقَاسُ . مُنْقَيَسٌ Õ مُنْقَاسٌ (қиёс қилинган)
10 اُسْتُعِينَ يُسْتَعْوَنُ Õ يُسْتَعَانُ . مُسْتَعْوَنٌ Õ مُسْتَعَانٌ (ёрдам берилган)
Ҳаракатли бўлган вов ва ёнинг олдидаги ҳарф фатҳали бўлса алифга қалб қилинади, шу қонунга кўра айнининг олдидаги