Ислом Нури

 

Араб тилини ўрганамиз

 

ЖАНОҲ  УТ-ТОЛИБ   ( АРАБ ТИЛИ САРФ ФАНИДАН ДАРСЛИК )   РАҲМАТУЛЛОҲ РАСУЛЖОН ЎҒЛИ

12 - ДАРС      الـد ر س  الـثـانـى  عَـشـر   ЎЗГАРИШ САБАБЛАРИ Исм ва феъл белгиланган вазнларга ўзгаришсиз мос келиши учун унда иллат ҳарфлари, икки бир хил ҳарф ва ҳамзалар бўлмаслиги керак.  و  (вов) ва ى  (ё) иллат ҳарфлари бўлгани учун замма ва касра каби оғир ҳаракатларни кўтара олмайди ва иллатли бўлгани учун кўп жойларда олиб ташланади ёки бири бошқасига (кўпинча эса алифга) алмашади. Ҳаракатли бир хил икки ҳарф калимада бир ўринда бўлиши сўзловчининг тилига ноқулай бўлгани ва тингловчининг қулоғига ёқимсиз эшитилгани учун кўпинча кириштирилади. Бўғиз ҳарфларидан бўлган ҳамза талаффузда иллат ҳарфларига яқин тургани учун маҳмузлар баъзи ўринларда ўз вазнига мувофиқ бўла олмайди. Қабул қилинган муайян вазнларга солимдан бошқа турдаги калималарнинг баъзи ўринларда мувофиқ бўла олмаслигига асосан тўрт хил ўзгариш сабаб бўлади: 1. Идғом (кириштириш)    فَعَلَ  =  مَدَدَ  Õ  مَدَّ  каби. 2. Қалб (алмаштириш)      فَعَلَ  =  قَوَلَ  Õ  قَالَ  каби. 3. Таскин (сокин қилиш)   يَفْعِلُ  =  يَرْمِىُ  Õ  يَرْمى  каби. 4. Ҳазф (олиб ташлаш)      يَفْعِلُ  =  يَوْعِدُ  Õ  يَعِدُ  каби.   ИДҒОМ (қоидалари) Икки бир хил ҳарф бир ўринда келса, уларни кириштириш учун иккинчиси ҳаракатли бўлиши шарт. Икки бир хил ҳарфнинг биринчиси эса: [1غ][1] Олдидаги ҳарф ҳам ҳаракатли бўлса биринчининг ҳаракатини бевосита ташлаб, иккинчига кириштирилади:  فَعَلَ  =  فَرَرَ  Õ  فَرْرَ  Õ  فَرَّ   .    فَعِلَ  =  مَلِلَ Õ  مَلْلَ Õ  مَلَّ   .    فَعُلَ  =  حَبُبَ Õ حَبْبَ  Õ  حَبَّ   . Биринчининг олдидаги ҳарф алиф ёки вов бўлганида ҳам шу усул билан идғом қилинади:   فَاعَلَ  =  حَابَبَ  Õ  حَابَّ    .    فُوعِلَ  =  حُوبِبَ  Õ  حُوْبَّ  . [2غ] Икки бир хил ҳарфнинг олдидаги ҳарф сукунли бўлса, биринчининг ҳаракатини унга кўчирилади, кейин ҳаракатсиз бўлиб қолган биринчини иккинчига идғом қилинади: يَفْعِلُ  =  يَفْرِرُ  Õ  يَفِرْرُ  Õ  يَفِرُّ  .    يَفْعُلُ  =  يَرْدُدُ  Õ  يَرُدْدُ  Õ  يَرُدُّ   .    أَفْعَلَ  =  أَحْبَبَ  Õ  أَحَبْبَ Õ  أَحَبَّ     رَدٌّ  (қайтармоқ) феълининг тусланиши Мозий маълуми رَدَدْتُ رَدَدْتِ رَدَدْتَ 1غ    رَدَّتْ 1غ     رَدَّ رَدَدْنَا رَدَدْتُما 1غ    رَدَّتَا 1غ   رَدَّا رَدَدْتُنَّ رَدَدْتُمْ     رَدَدْنَ 1غ   رَدُّوا   Мозий мажҳули رُدِدْتُ رُدِدْتِ رُدِدْتَ 1غ      رُدَّتْ 1غ     رُدَّ رُدِدْنَا رُدِدْتُما 1غ       رُدَّتَا 1غ     رُدَّا رُدِدْتُنَّ رُدِدْتُمْ     رُدِدْنَ 1غ     رُدُّوا   Музореъ маълуми 2غ     أَرُدُّ 2غ     تَرُدِّينَ 2غ     تَرُدُّ 2غ     تَرُدُّ 2غ       يَرُدُّ 2غ     نَرُدُّ 2غ     تَرُدَّانِ 2غ     تَرُدَّانِ 2غ     يَرُدّانِ تَرْدُدْنَ 2غ     تَرُدُّونَ يَرْدُدْنَ 2غ     يَرُدُّونَ   Музореъ мажҳули 2غ    أُرَدُّ 2غ    تُرَدِّينَ 2غ    تُرَدُّ 2غ     تُرَدُّ 2غ       يُرَدُّ 2غ    نُرَدُّ 2غ    تُرَدَّانِ 2غ      تُرَدَّانِ 2غ     يُرَدّانِ تُرْدَدْنَ 2غ    تُرَدُّونَ يُرْدَدْنَ 2غ     يُرَدُّونَ     Амр маълуми 2غ     لاَِرُدَّ 2غ     رُدِّي 2غ     اُرْدُدْ -  رُدَُِّ 2غ     لِتَرُدَّ 2غ       لِيَرُدَّ 2غ     لِنَرُدَّ 2غ    رُدَّا 2غ     لِتَرُدَّا 2غ    لِيَرُدّا اُرْدُدْنَ 2غ     رُدُّوا لِيَرْدُدْنَ 2غ     لِيَرُدُّوا   Амр мажҳули 2غ    لِأُرَدَّ 2غ    لِتُرَدِّي 2غ    لِتُرَدَّ 2غ     لِتُرَدَّ 2غ       لِيُرَدَّ 2غ    لِنُرَدَّ 2غ    لِتُرَدَّا 2غ      لِتُرَدَّا 2غ     لِيُرَدّا لِتُرْدَدْنَ 2غ    لِتُرَدُّوا لِيُرْدَدْنَ 2غ     لِيُرَدُّوا   Э с л а т м а .  Сулосий мужарраднинг айни касрали биринчи бобида лозим (ўтимсиз) музоъафлар, айни заммали иккинчи бобидан мутаъаддий (ўтимли) музоъафлар келади.   28 - машқ. Қуйидаги музоъаф феълларни мозий, музореъ ва амрларда тусланг ҳамда идғомнинг қайси қонунига биноан асли вазнидан ўзгарганлигини топинг. 1.  زَلَّ  -  يَزِلُّ  -  زَلَلٌ  (тойилмоқ)  амри  اِزْلَلْ   ёки   زِلَِّ  . 2.   مَسَّ  -  يَمَسُّ  -  مَسَاسٌ  (ушламоқ)  амри   اٍمْسَسْ   ёки   مَسَِّ  . 3.   أَمَدَّ  -  يُمِدُّ  -  أَمْدِدْ   -  اِمْدادٌ  (ёрдам бермоқ). 4.   اِشْتَدَّ  -  يَشْتَدُّ  -  اِشْتَدِدْ  -  اِشْتِدادٌ  (қаттиқлашмоқ).   29 - машқ. Қуйидаги музоъафларнинг боби ва сийғасини топинг.  شَكَكْتُ  فِى اَمْرِهِ ,  اَقُصُّ الْقِصَّةَ  ,   تَعُدُّ النُّجُومَ  ,  ظُنَّ بِالنَّاسِ خَيْرًا  ,  مَنْ دَقَّ الْبَابَ؟  ,  يَحِلُّ لِلْمُؤْمِنِ تَعَلُّمُ كُلِّ عِلْمٍ , لا تَسُبُّوا اَحَدًا  , سَافِرُوا تَصِحُّوا وَ تَمْتَعُوا  ,  لنْ يَضِلُّ ذُو الْعِلْمِ اَبَدًا , لاَ يَمَسُّهُ اِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ  , اِنْسَدَّ بَابُ الْحِيْلَةِ , اُحِبُّ الْعُلَمَاءَ جِدًّا  , يُسْتَحَبُّ الدُّعَاءُ بَعْد الأَكْلِ   ҚЎШИМЧА ДАРС       الـتـذيـيـل