Ислом Нури

 

Араб тилини ўрганамиз

 

ЖАНОҲ  УТ-ТОЛИБ   ( АРАБ ТИЛИ САРФ ФАНИДАН ДАРСЛИК )   РАҲМАТУЛЛОҲ РАСУЛЖОН ЎҒЛИ

10 - ДАРС       الـد ر س  الـعـاشـر   МУЗОРЕЪ ФЕЪЛИДА УЧ ҲОЛАТ Музореъ феъли исмлар каби ўз охирида ўзгарувчан ҳаракат - эъробларни қабул қилади. Музореъ охирги ҳарфининг ўзи ёки ҳаракатлари ўзгаришига кўра уч ҳолатда - рафъ, жазм ва насб ҳолатларида бўлади.   Рафъ ҳолати Мутакаллим Мухотоб Ғоиб اَكْتُبُ تَكْتُبِينَ تَكْتُبُ تَكْتُبُ يَكْتُبُ نَكْتُبُ تَكْتُبانِ تَكْتُبانِ يَكْتُبانِ تَكْتُبْنَ تَكْتُبُونَ يَكْتُبْنَ يَكْتُبونَ   Музореъ феълининг шахс қўшимчаларисиз беш сийғасида ломи иллат ҳарфи бўлмаса рафъ ҳолати замма билан белгиланади: يَكْتُبُ     تَكْتُبُ     تَكْتُبُ     اَكْتُبُ     نَكْتُبُ Тасниялар  ( يَكْتُبانِ   تَكْتُبانِ  ), музаккар жамълари ( يَكْتُبونَ    تَكْتُبونَ ) ва мухотоб муаннаси бирлигида ( تَكْتُبينَ  ) рафъ аломати - эъроб нуни деб аталувчи нундир. Эслатма: Охири иллат ҳарфи билан тугалланган феълларда иллат ҳарфини замма билан айтиш тилга оғир бўлгани учун рафъ аломати бўлган замма бордек фараз қилинса-да, сокин билан айтилади:   يَفْعِلُ  :  يَرْمِىُ  Õ  يَرْمى ,    يَفْعُلُ  :  يَدْعَوُ  Õ يَدعُو  ,   يَفْعَلُ  : يَخْشَىُ  Õ يَخْشَى  ,   يُفْعَلُ  :  يُرْمَىُ  Õيُرْمَى  . Музореъ феълининг олдига насб ва жазм қилувчи ҳарфлар келмаса, албатта рафъ ҳолатида бўлади. Шунингдек, бўлишсизлик аломати бўлган  لا  ва  ما  ҳарфлари билан келганда ҳам музореъ рафъ ҳолатида бўлади. Бу хил музореъ феъли нафий ёки музореъи манфий деб юритилади.   Феъли нафий сарфи Мутакаллим Мухотоб Ғоиб لا اَكْتُبُ لا تَكْتُبِينَ لا تَكْتُبُ  لا تَكْتُبُ لا يَكْتُبُ لا نَكْتُبُ لا تَكْتُبانِ لا تَكْتُبانِ لا يَكْتُبانِ لا تَكْتُبْنَ لا تَكْتُبُونَ لا يَكْتُبْنَ لا يَكْتُبونَ   Насб ҳолати  Масдарга айлантирувчи  اَنْ   ва бўлишсизлик белгиси  لَنْ  каби ҳарфлардан кейин келган музореъ феъли насб ҳолатида бўлади. Шахс қўшимчаларисиз 5 сийғада насб белгиси фатҳадир: لَن  يَقْرَأَ    لَنْ  تَقْرَأَ     لَنْ  تَقْرَأَ    لَن  أَقْرَأَ    لَنْ  نَقْرَأَ Иллат ҳарфларидан   و  ва   ي  ни фатҳа билан айтиш тилга оғир бўлмагани учун соғ ҳарфлардан фарқсиз шу 5 сийғада фатҳа билан насб бўлаверади:   لَنْ  يَرْمِىَ  ,   اَنْ  يَدْعُوَ  каби. Фақат охири алиф билан тугалланган феълларда насб аломати - фатҳа тақдирда (кўнгилда) бўлади:             لَنْ  يَخْشَىَ   Õ   لَنْ يَخْشَى     .       اَنْ  يُرْمَىَ   Õ   اَنْ  يُرْمَى   Тасниялар(4та), музаккар жамълари(2та) ва мухотоб муаннаси бирлигида (жами 7 сийғада) рафъ аломати бўлган эъроб нуни йўқотилиши билан феъл насб ҳолатига кўчади: اَنْ  يَكْتُبَا    اَنْ تَكْتُبَا     اَنْ يَكْتُبُوا    اَنْ تَكْتُبُوا    اَنْ تَكْتُبِى  .  لَنْ   билан нафий қилинган музореъ феълининг тусланиши Мутакаллим Мухотоб Ғоиб لَنْ اَكْتُبَ لَنْ تَكْتُبِي لَنْ تَكْتُبَ لَنْ تَكْتُبَ لَنْ يَكْتُبَ لَنْ نَكْتُبَ لَنْ تَكْتُبا لَنْ تَكْتُبا لَنْ يَكْتُبا لَنْ تَكْتُبْنَ لَنْ تَكْتُبُوا لَنْ يَكْتُبْنَ لَنْ يَكْتُبوا   Жазм ҳолати Ўтган замон бўлишсизлик белгиси  لَمْ  ва шарт аломати   إِنْ каби ҳарфлардан сўнг музореъ феъли жазм ҳолатида бўлади. Ломи ҳарф иллат бўлмаган музореъ феълларининг  шахс қўшимчаларисиз 5 сийғасида жазм аломати сукундир:                  لَمْ  يَقْرَأْ      لَمْ  تَقْرَأْ    لَمْ  تَقْرَأْ     لَمْ  أَقْرأْ     لَمْ  نَقْرَأْ Ломи иллат ҳарфи бўлган музореъларда жазм ҳолатида лом ўрнидаги иллат ҳарфи туширилади:   اِنْ يَرْمِ    اِن يَدْعُ    اِنْ يَخْشَ   каби. Тасниялар(4та), музаккар жамълари(2та) ва мухотоб муаннаси бирлигида рафъ аломати бўлган эъроб нуни йўқотилиши билан феъл жазм ҳолатига ўтади: اِنْ  يَكْتُبَا    اِنْ تَكْتُبَا    اِنْ يَكْتُبُوا    اِنْ تَكْتُبُوا    اِنْ تَكْتُبِى  .   Ўтган замон бўлишсиз феъли - феъли жаҳд - деб аталади.     Жаҳд феълининг тусланиши Мутакаллим Мухотоб Ғоиб لَمْ اَكْتُبْ لَمْ تَكْتُبِي لَمْ تَكْتُبْ لَمْ تَكْتُبْ لَمْ يَكْتُبْ لَمْ نَكْتُبْ لَمْ تَكْتُبا لَمْ تَكْتُبا لَمْ يَكْتُبا لَمْ تَكْتُبْنَ لَمْ تَكْتُبُوا لَمْ يَكْتُبْنَ لَمْ يَكْتُبوا   Эслатма: Муаннаснинг жамълари:  &nbs